Berriketan Lazkaon

14/Oct/2018 Aulki Hutsak, Dolua, Humanizazioa

AH Lazkao2Aste honetan, Goierri aldean, ekin diote ziklo mamitsu bati: Heriotza, dolua, galerak, duintasunari buruzkoa. Gerriko Kultur Elkarteak antolaturik, datorren astean Felix Zubia zarauztarrak jardungo du. Euskara jende gutxi egongo da Felix ezagutzen ez duenik, mediku intentsibista, humanista, bertsolaria, hamaika saltsatan ibilitakoa. Aurtengo OEE 2018an, komunikazioari buruz aritu ginelarik, Felix dabilen Euskadi Irratiaren saioaren nondik norakoak ekarri genituen. Halaber, Felixek heldu izan dio tradizio paliatibistari, non eta zainketa intentsiboen munduan, HUCI mugimenduaren ildotik bete-betean.

Itxaro Ttiklik beasaindarra bestela bi aste barru sartuko da Lazkaoko ziklo honetan. “Gurasoei gutuna” liburuan jaso ditu hainbat testu, dolua lantzen laguntzen dutenak, umeekin gaia jorratzeko tresna ederrak direnak. Itxaro “osatzaile zaurituaren” hamaikagarren adibidea da, jasandako mina besteendako laguntza bihurtu duena. Azkenik, Maddi Zubeldia lapurtarrak “Oroitzen naizeno” antzezlana eskainiko du urriko azken astean Bernadette Iratzokirekin batera. Maddi aurtengo Literaturian ikus-entzun nuen dementzia eta galeren inguruko saio bikainean. Beste ikuspuntu osagarri bat eta behar-beharrezkoa.

Zikloaren hasieran, bitartean, “Aulki Hutsak” konpartitu dugu aste honetan. Udaletxeko batzar aretoa 40 bat pertsonek ia-ia bete zuten, giro goxoan, eta solasaldian gustura baino gusturago ibili ginen. Tartean Iztuetako lagunak, Itxaro Ttiklik bera eta osasungileren bat edo beste. Iban Toledo ordiziarra emanaldira etortzekotan egon zen, baina azkenean ezin. Iban izan zen kameralari, errealizadore eta editorea gure dokumentalean. Orain dela ia 5 urte estreinatu genuen, eta pozgarria da nabaritzea bihotz gehiagotara iristen dela. Asteburu honetan, gainera, Erronkari herrian egon naiz familiarekin, eta Amparo Viñuales bertako erizaina topatu dugu. Berak antolatu zuen AH-en proiekzio bat duela 3 urte sasoi honetan, udaletxeko batzar aretoa ia-ia beterik zegoelarik.

PD.- Argazkian, Joxepa Madariagarekin joan den asteazkenean. Esker mila berari eta Gerrikoko taldekide guztiei!

Info+: “Ezkutuko minari hizketan” (Gipuzkoako Hitza).

Errukia martxan

11/Oct/2018 Zarautz Errukitsua

ZHZ Myriam2Datorren zapatuan izango da Zainketa Aringarrien nazioarteko eguna, urriaren 13an. Horren haritik, Gasteizen urriaren 18an hitzaldi bat antolatu dute Fidel Delgadorekin (“Morir no es lo que parece“). Eta Getxon, urriaren 23an, Jesus Sanchez eta Leire Collazosekin (“Heriotz aume eta gazteen ikuspuntutik”).

Gure herrian, bestela, aurreratu egin gara aste honetan. “Etxean ala ospitalean hil” izeneko hitzaldi ederra eskaini zigun Myriam Berruete medikuak, Donostia Ospitalean lan egiten duena Etxeko Ospitalizazioan eta, besteak beste, zerbitzu horixe martxan ipini zuen aitzindari moduan Zumarragan, orain dela 10 urte. Iraileko uda ikastaroan eskainitako oso antzeko aurkezpena egin zuen Myriamek asteartean. Jende mordoa etorri zen Antonianoko aretora, 170 pertsona inguru bertan eta 40 bat streaming-en bidez jarraituz beste toki batzuetatik (!). Publikoaren artean, Gasteizko ekimen errukitsuaren partaide oso aktiboak eta “Arinduz” elkartearen zuzendaritza batzordekideak diren Alberto Melendez (presidentea) eta Miren Urkiza egon ziren. Gaiak, hizlariak berak eta Zarautz On elkartearen antolakuntzak eta eskarmentuak ahalbidetu dute arrakasta.

Orain dela 5 hilabete, Anjel Irastorza, Amaia Arce, Jabi Bereziartua eta laurok abian ipini genuen “Zarautz, Herri Zaintzailea”-ren ekimen errukitsua herri honetan. Udal areto batean egindako aurkezpena eta gero (Julio Gomez-ek ederki lagunduta), Death Cafe edizio bi aurrera atera dugu. Baina asteartekoa izan da herri mailan egin dugun ekitaldirik handiena orain arte, Zarautz On-ekin elkarlanean. Zoragarria. “Radio Euskadi”-tik interesa azaldu digute hitzaldiari buruz irratian jarduteko. Bejondeigula! 

Aurrerantzean, Salbatore Mitxelena Ikastolan pasa den ikasturtean hasitako bidetik, hurrengo hilabeteetan ere beste jarduera batzuk prestatzen gabiltza ZHZtik, Eneritz Garmendia eta Miren Ros ikastolako eragileekin batera. Kasu honetan, beste hiri errukitsu batekin sarea josten. Iruñearekin alegia. Laster zehaztasunak emateko gai izatea espero dugu.

Amaitzeko, Patxi Izagirre psikologoa eta doluan aditua ekarri nahi dugu abendu aldean. Gabonetan etxeko aulki hutsen pisuaz eta garrantziaz patxadaz ohartzeko.

Gupida martxan. Erruki ON.

‘Orduan, min horrek eraginda, boz bat askatzen du isiltasuna urratuz. Urratuz, bai, ezen boz horiek arrakalak dira, eten bat ohiko elekan. Eta boz horiek, ukabil itxi airera bihurtuaren eran harro, xuxurla isilean edo ahora jaio gabe bular barruan itoa izan, gauza bera bilatzen dute: jasoak izatea, entzunak izatea, justizia baten aitorpena, kontsolamena, errukia.’ (“Errukiaren saria”, Iñaki Irazu).

Udazkenera begira: Eredu bat, zor historikoa eta gomendatutako liburu bat

29/Sep/2018 S(u/a)minetik bakera

045Errenteria-Orereta da eredu hori, “S(u/a)minetik bakera” proiektu honetan ‘zortzimilakotzat’ hartzen duguna, leku ezin aproposagoa delako geure aportazio xumea konpartitzeko. Irail honetan herri horretan gauzatu dute azken keinu miresgarria, Julen Mendozak eta Jose Miguel Cedillok publikoki egindakoa. ETAk Astigarragako Benta inguruan eraildako poliziaren seme batek, Jose Miguel, eta Julen alkateak bat egin dute eta azaldu dute ahal dela. Maila txikian eta lan handiarekin, baina posiblea da.

Zor historikoa, aldiz, dosi txikian ere kitatzeari ekin dio Frantziako estatuak Aljeriako biktima batekin hilabete honetan. Emmanuel Macron presidenteak onartu du estatuaren ardura Maurice Audin independentista aljeriarraren torturetan eta ondorengo heriotzan 1957an. Inoiz ez da berandu, urrats bakar batekin hasten dira ibilaldi guzti-guztiak.

Gomendatutako liburua, bestela, “Mejor la ausencia” (Edurne Portela) da. Euskal gatazkaren islada gordina, eleberri eginda. Hainbeste inpaktatu nau, hurrengoari ekin diodala (“El eco de los disparos“). Gomendio baten partez, bi.

Eta mendira itzulita, eta zortzimilakoen zain, Adarra eta Korosti zain ditugu udazkeneko hurrengo asteetan: Urnieta urriaren 30ean eta Legazpi azaroaren 12an. Baketik erakundeak antolatua izango da, Inesa Ariztimuñoren (“Adiorik gabe“) eskutik.

Amaitzeko, irail honetan bi ekitaldi aipagarriren lekuko izan naiz Debagoiena eskualde maite honetan: Batetik Shot! estudioaren (Iñaki Bengoa) aldeko kontzertu itzela Arrasaten (Keu Agirretxe, Ruper Ordorika, Petti, Ines Osinaga, Huntza, …). Iñakirekin (argazkian) grabatu genituen Olatz Etxabe eta Sandra Carrascorekin  elkarrizketak SBrako, Bestetik, obra honetan (eta “Aulki Hutsak”-en) gure ekoiztetxea den Arteman ikus-entzunezko kooperatibak 15 urte bete ditu eta ospakizun ederra antolatu zuten Aretxabaletan.

Bizi gara!

Info+: SB ikuskizuna herriz herri ikusteko aukera

 

Dementziak bizitzaren azken fasean

17/Sep/2018 Onkologikoak ez direnak

Miramar2018Hiru egunez jardun dugu Donostiako Miramar jauregian gai hau hartuta aste honetan, eta hemen doa laburpen posible bat:

Uda ikastaroa hasi zen Mari Carmen Garmendiak (Matia Fundazioa) egindako aipamen batekin: Zygmunt Baumanen kontzeptua “gizarte (post)moderno likidoei” buruz, hain zuzen ere dugun ziurgabetasun sentsazioaz, eta horrek sortzen digun angustia existentzialaz. Eta jarraian Mari Carmenek euskarazko atsotitz edo esaldi zahar bi gogorarazi zigun: “Ume jaio, ume hil”. Eta “Biziak berarekin herioa darama”.

Blanca Morera psikiatrak (Donostia Ospitalea) “duintasun” kontzeptuari buruz hitz egin zuen, higatutako hitz horietakoa (“errukia” bezalakoa): “Dignitas”, “Decentia”, “Decorum”. Izan ere, gizakiaren “dignitas” jainkoen eta animalien artean dagoen hierarkia da. “Autonomia” esan nahi du, nolabait. Eta pekatua, duintasun eza. Hauskortasunaren etikatik mamitutako baloreak dira, enpatia eta gupida bezalakoak. Aurreko paragrafoarekin lotuta: “Hauskor jaio, hauskor hil”.

Ivan Antón medikuak (Matia) ekarri zizkigun datu garrantzitsu batzuk: 90 urtetik gorakoen erdiak, gutxi gora-behera, dementziaren bat pairatzen du. 2050erako 115 milioi pertsona dementziadun egongo direla aurreikusten dute adituek. Alzheimer gaixotasunak dementzia guztien %70 inguru osatzen du. Beste hiru motak dementzia baskularra, Lewy gorputzena eta dementzia frontotenporala, tipo mistoekin batera. Gaixotasun aurreratuak GDS-FAST eskalan 6 eta 7an daudenak dira. Akats pronostikoak, hala ere, ugariak dira, %30-40 inguru. Susan L. Mitchell (Harvard) aipatuta izan da ikastaro guztian zehar, eta zehazki ‘New England Journal of Medicine’ aldizkari ezagunean 2009an argitaratutako artikulua dementzietako terminaltasunari buruz: Arnasestua, mina, ultzerak, agitazioa eta bronkoaspirazioa sintoma eta zeinu nagusi moduan. Kronikotasunaren bilakaeraren lerroa eta dementziena, desberdinak. Zainketa aringarri goiztiarrak gomendagarriak dira, baina ez da erraza planteatzea gaixo eta senideei. Edozein modutan, kasu aurreratuak identifikatzea (NECPAL eskalaren bidez, esate baterako) eta familiari informatzea garrantzitsua da. 4 dimentsio jorratzeko: Fisikoa, psikikoa, soziala eta espirituala. Zaintzaileentzat zama bat izateko gaixoaren beldurraz. Eta, azkenik, hauskortasun VIG indizea, 0.6tik gorakoen hilkortasun tasa %100a, 12 hilabetetan.

Xabier Ibarzabal medikuak (Matia) iraganaldia, orainaldia eta geroaldiaren zentzua dementziadunengan apurtu egiten dela aipatu zigun. Ziurgabetasunaz berriro, kontrola galtzeaz, despertsonalizazioaz. “Zorte onak edo guardiako aingeruak” abandonatzen gaitu(zt)enean. Hauskor eta baztertuen humanizazioaz: Dementziadunak eta eroak kartzeletatik atera eta Medikuntza/Erizaintzara ekarri izana XIX. mendean. Eta kontzeptu gako bat: Dementziadunak ez ziren gehiago behar izango, aro teknologikoa baino lehen bizi zirena baino (Basakeria terapeutikoaren aurka). Jaiotza une bat da, heriotza tarte luzeagoa izan daiteke.

Alexander Ferro farmazialariak (Matia) hitzaldi bikaina eman zuen depreskripzioari buruz. Lehenik eta behin, mahai gainean ipini zuen dementziek ekarritako arazo ekonomikoaren dimentsioa (gradualki gero eta handiagoa), eta ditugun baliabide mugatuak. Farmakoei dagokienez, azken 14 urteotan bakarrik onartu dute dementzien aurkako 3 farmako bakarrik (Donepezilo, Memantina eta Rivastigmina), 100 bat kanpoan utzita. Albo ondorioak kontuan hartzekoak dira: Erorketak (aldaka apurketak), neumoniak, istripu zerebrobaskularrak… Balizko gertaeren prebentzioa alde batean utzi eta tratamendu sintomatikoan fokalizatu. Polifarmazia murriztu (“San Sintrom” zalantzatan beti kasu aurreratu hauetan). Eta noski: farmakoak kentzeko, beti adostu pazientearekin edo senideekin.

Petra Peña medikuak (Matia) gogorarazi zigun fundazioaren pazienteen batez besteko VIG indizea 0.55etik gora dagoela. Dementziadunen pronostiko txarra sintoma edo faktore hauek markatzen dutela: apatia, aluzinazioak, adina, gizona izatea eta asaldura motoreak. Eta sedazioa indikatzeko, hauek sintomarik ohikoenak: Loeza, depresioa, arnasestua eta mina; Elena Fernandez medikuak amaitu zuen lehenengo eguna datu batzuk ematen: Psikogeriatriaren arloko  heriotza-tasa %11.5a dela, eta Matian orokorrean %26a. Atentzioa deitu zidan zein portzentaje txikitan indikatzen duten sedazio paliatiboa, %1.25a.

Enrique Arriola geriatrak (Matia) zabaldu zuen bigarren eguna CASCADE metodoa azaltzen (Choices Attitudes Strategies Care Advanced Dementia End of Life). Pazienteen profila, hauxe: Emakumezkoa, alarguna, 84 urtetik gorakoa, FAST 6-7, bizi-itxaropena 0-3 urte, menpekotasun eta asaldura kognitibo handiak. Hiru eskala interesgarri aipatu: SM-EOLD (Symptom Management at the End of Life care in Dementia), PAINAD (Pain Assessent in Advanced Dementia) eta BANS-S (Bedford’s Alzheimer’s Nursing Severity Scale). Bestela, hilkortasuna 6 hilabetera neumoniek eta aldaka apurketek baldintzatzen dutela, bereziki. Zunda nasogastrikoen aportazio eskasa kasu aurreratuetan, eta ekuazio argi bat: Disfagia = Terminaltasuna. Gaixoek eskubide osoa daukatela zainduta egoteko. Ez, ordea, neurri mediko guztiak jasotzeko.

Marta Idiaquez gizarte laguntzaileak (Matia) hiru kontzeptu azpimarratu zituen: Disponibilitatea (osasungileok eskaini behar duguna), bitartekaritza (familiarekin eta beste profesional batzuekin) eta perspektiba (hau hartzen lagundu behar diegu zaintzaileei).

Lori Thompson psikologoak (Matia) ekarri zigun omnipotenteak edo inpotenteak izatearen erdibidea: Egiten dugu aha duguna. Egi jasangarrien garrantzia: Ondo aztertu behar dugu hartzailea. Zaintzaile kronifikatuaren rola (gaixotasun luzeen ondorioz) eta zaintzailearen sindromea: Ukapen fase luzeagoa, errua (batez ere zahar egoitzekin lotuta). Xabier Alvarez psikologoa, doluari buruz, argi esan zigun gaixotasunak azaleratzen dituela familiako rolak.

Jose Manuel Garmendiak eskaintzen du arreta espirituala Matian, eskaeraren arabera beti ere (eskaintza egitea baino). Entzute talde bat sortu dute: Elkarbizitzaz eta menpekotasun funtzionala dira gai nagusiak. Zinema ostiraletan ematen dute. Poeta mistikoen irakurketak. Zainketa aringarrietan meditazioa, erlaxazioa eta otoitz kontenplatiboa. Heriotzaren osteko laguntza. Denboraren balorea (presentzia), lasaitasuna eta bakea dakartzana. Kontaktu fisikoa (Contacto, Comprensión, Compasión, Calidez, Corazón). Amore ematea, joaten uztea eta askatzea bultzatzen dute.

Myriam Berruete medikuak (Donostia Osp.) liburu (“Un hombre afortunado”, John Berger) eta pelikula labur bana (“Nunca te olvidaré”, Victor Devesa; 2015) gomendatu zizkigun. Kronologia bat ekarri zigun: 1984an Valdecilla, 1986an Vic, 1993an Etxeko ospitalizazioa Donostia Ospitalean, 1998an Zainketa aringarrietako unitatea Donostia Osp., 2008an Etxeko osp. Gipuzkoa osoan. Bestela, pertsona askok etxean hil nahi dute, baina horietako dexente azkenean ezin dute lortu, zaintzaileen baldintzetatik edo sintomen kontrol zailagatik. Halaber, osatzaile zaurituaren bere rola erakutsi zigun, dolu oso berria duelarik.

Javier Alaba medikuak (Matia), azkenik, minari buruz hitz egin zigun dementzien arloan. Prebalentzia %20-40koa dela. PAINAD eskala hobetsi zuen (aurpegiera, jarrera, mugimenduak). Umeekin eta jaioberriekin erabilitako eskalen antzekotasunak. Minaren azpitratamenduaren joera mediku eta erizainengan, alde batean, eta gaintratamenduarena zaintzaileengan, bestean. Minaren jatorria artrosia dela kasu gehienetan. Minaren ondorioak: delirium, depresioa, makaltze funtzionala.Gauza txikien garrantziaz. Eta zahar-egoitzetan urteko hilkortasun-tasa: %25a.

Info+: “Los derechos no caducan con la edad ni con el deterioro cognitivo” (3. edizioa)

Ostiralean da dementziadunen (eta euren zaintzaileen) nazioarteko eguna: Irailaren 21a.

“Eromena ez baita inoren monopolio izango jakina” (Inoren Ero Ni).

Zeren alardea?

12/Sep/2018 S(u/a)minetik bakera

alardeaArantxa Urretabizkaiaren liburuak, “Bidean ikasia”, barrutik kontatzen du zelan sortu zen Jaizkibel Konpainia Hondarribian. Herri mailako gatazka luzea eta bortitza, herriko mugatik kanpo dauden aspaldiko eztabaida eta mina. Indarkeria ezerk ez duela justifikatzen konbentzituta geundenean etorritako ikuskizun tamalgarria. Izan ere, (erdi) ohituta geundenean indarkeria (ia) beti toki beretik etortzen zela, Hondarribitik alderantzizko mezuak hasi ziren ailegatzen eta dena hankaz gora ipini ziguten: Badago gauza oso garrantzitsu bat biolentzia zuritu ahal dezakeena, gauza ia sakratu bat: Tradizioa.

Eta beste puntu bat: Politikoki sinplifikatu ezin bada ere, tradizioaren aurka egin dutenen artean daude lehenago “indarkeriaren bandoan” Bertsio Ofizialak sailkatuta zituen horiek. Eta bazter nahasle horien aurka, beraz, indarkeria erabiltzea zilegia da, jarrera defentsiboa besterik ez da. Ondorioa: Orain biolentoak “indarkeriaren bandoan” ez zeudenak dira. Borreroak biktima eta biktimak borrero, nolabait. Asko sinplifikatuta, berriro diot. Baina funtsean, ideia da rol batetik bestera pasatu gaitezkela norbanako moduan edo kolektibo moduan. Ez dago betiereko rolak alemaniar herriarendako edo judutarrendako, adibidez. Eta begiratu zer gertatzen ari den Penintsulako ipar-ekialdean azken hilabete hauetan, nondik datorren indarkeria, non gelditu den bakearen garrantzia “indarkeriaren bandoan” ez zeudenentzat.

A. Urretabizkaiak gauza anitzi buruz idazten du liburuan, eta hiru pasarte jaso ditugu “S(u/a)minetik bakera”-ren gidoia osatzeko. Zer da biktimismoa egitea? Zer da tolerantea izatea? Zeren alardea egiten dugu hitzak higatuta daudenean? Bakea, askatasuna, tolerantzia, “betiko” tradizioa, …

Enpatia gehiago behar dugu praktikatu, Arantxak aholkatzen digun moduan.

Eta hortik gupidara (Beste berba gastatu bat).

Lekeitioak

01/Sep/2018 Antropologia apunteak, Literaturan, Oroimenean

KurikUdarekin eta haurtzaroarekin lotzen dut nik Lekeitio. Otoio, Karraspio, uhartea, itsasargia, olatu-horma. Lopez izozkiak, Aralde liburudenda, Antzar Eguna, Itxas Soinua, kaxarranka. Mendexa, Amoroto, Oleta. “La muerte de Mikel“. Nostalgia. Gaur egun urtean behin edo birritan egiten dudan bidaia iraganaldira. Ez dauden pertsona askoren paisaia, ez dauden pertsona horiei esker ezagututakoa. Hizkuntzarekin (euskalkiarekin) kontzientzia piztu eta sendotu zidan herria. Orain dauden eta gero etortzen joan diren pertsonekin konpartitzen ditudan Lekeitio hauek guztiak.

Azken urte hauetan martxan ipini dute Lekeition aldizkari bat, inoizkari bat, kontu historiko eta kulturalak ekartzen dituena modu informal baina zehatz eta txukunean. “Kurik” ezagutarazi didan pertsona “gero etortzen joan diren” horietako bat da, Oier Gorosabel eibarnauta mutilmedia. Hirugarren eta azken zenbakiak kanposantuko kontuak, elizako hilobiak (“ars moriendi”), herriko lurperatzaileak, Izpazterreko hilketak, izurrite beltza Lekeition eta abar luzea ekartzen ditu. Mamitsua eta interesgarria guztiz.

Eta gainera, borobiltzeko, herriarekin (eta heriotzarekin) oso lotutako liburu bat erori zait eskuetara: “Erreka haizea”, Sonia Gonzalezena. Lekeitioekin txunditutako Bilboaldeko beste pertsona bat.

Badaukat oporren bigarren zati honetarako material ederra.

 

 

Agurraren lezioa

23/Aug/2018 Dolua, Osatzetik Arintzera

AdioKukaiKukai dantza konpainiak eskainiko du gaur “Adio” ikuskizuna  Arantzazuko santutegian (sarrerak agortuta), Donostiako Musika Hamabostaldiaren barruan. Obra honekin, berriki hildako Iñaki Beristain eta Bitoriano Gandiaga fraide frantziskotarrei omenaldia egingo diete. “Ariketa espiritual” hau aurrera ateratzeko, Landarbaso abesbatzak (Errenteria), Iñaki Salvador piano joleak, Oñatz dantza taldeak (Oñati) eta Pello Zabala frantziskotarrak parte hartuko dute.

Agur esatea arte bat da. Ez da erraza sarritan. Nik neuk ere garai batean esaten nuen esaldi errepikatu hura, “agur esatea ez zait gustatzen”. Eta gustatu-gustatu, segitzen dut atsegin barik, baina honen garrantziaz ondo jabetu naiz. Oñatiko maisuak ondo deskribatzen du ataka zail hau aspaldiko abesti honetan:

Agurraren lezio hori ikasteko
Ahazten jakin behar
Lezio hori ez dago ikasterik
(Hala esaten dizuet nik)

Ruper Ordorika

Hau guztia dator bi hileta elizkizun eduki dudalako denbora gutxian, Eibarren eta Oñatin. Horietako batean, hildakoak bidea samurtu egin zion familiari haren bizitzaren azken asteetan, dena argi utzita, serenitatearekin.

Agurraren lezio bat.

Garaipen iluna

20/Aug/2018 Zineman

Dark_Victory movieposter1939koa da zainketa aringarriekin lotu dezakegun lehenengo pelikula historian. Medikuntzaren historiaren lekukotza ona da gainera, Bigarren Mundu Gerraren hastapen haietan glioma baten neurokirurgia jasotzen duena. Baina horretaz gain, medikua eta gaixoaren arteko komunikazioaren garrantziaz ohartzen dute bete-betean, medikuak berri txarrak eman behar dituenean eta egiten ez duenean, kasu honetan. Informazioa azkenean pazientearengana (Bette Davis) iristen denean zer gertatzen den. Eta pronostiko txarra jakitean, zein den emakumearen erantzuna, zelan egiten dion aurre heriotzari.

Oso film txalotua izan zen garai hartan “Dark Victory”, Oscar sarietarako hautagaia izan zena, baina aurkari latza eduki zuena (“Gone by the wind”  film klasikoa). Aktoreen artean, orduan gaztea zen Davis protagonista nagusiaz gain, Humphrey Bogart eta Ronald Reagan ere egon ziren. Zuri-beltzezko pelikula aitzindaria hainbat puntutan, bidea zabaldu ziena beste hainbat filmi.

Info+: Zainketa aringarriak eta zinema.

Doktorea: Ez egin ahal duzun guztia!

11/Aug/2018 Osatzetik Arintzera

BloodRedGoldEspektro handia dago “dena” egitetik “ezer ez” egitera. Bi muturretan daude, goitik basakeria, ankerkeria edo egoskorkeria terapeutikoa, eta behetik utzikeria terapeutikoa edo pertsonaren abandonua. Baina zer da “amore ematea”? Non daude mugak sendatzetik zaintzera igarotzeko bidean? Mamitsua da “¡Doctor, no haga todo lo posible! De la limitación a la prudencia terapéutica” liburua, (Pablo Requena, Ed. Comares 2017). SECPAL 2018an harrapatutako ehizakia, oheburuan dudana.

Esparru zabala da hau, ahalegin terapeutikoaren mugatze edo egokitzearena. Hainbat faktore daukagu aurrean, eta horietatik guztietatik bat odol-transfusioa da. Mahai gainean dagoen gai eztabaidagarria da, goitik (“dena” egiten) dabiltzanek zalantzarik agertzen ez badute ere. Pertsonei baino analisiei  begiratzeak dakarrena horixe da, hemoglobina kopuruak goratzea lehenik eta behin, eta gero (akaso) pentsatzea. Zenbaki okerrak zuzentzea azken finean, kontuan hartu barik horrek bizi-kalitatean onura edo asaldura ekarriko dion gaixoari. Sintomak arinduko dituen transfusioak (indar falta, arnasestua, makalaldi orokorra…), edo bakarrik gure kontzientzia lasaituko duen. Hemoglobina 8tik behera berriro jaitsiko den arte.

Osakidetzak medikuoi inkesta bat bidali digu, hain zuzen ere, honi buruz. MAPBM (Maturity Asessment Model in Patient Blood Management) izena dauka egitasmoak, eta euren webgunean esaten duten moduan: “Patient Blood Management (PBM) estrategiarik hoberena da ospitaleetan egiten diren transfusioak prebenitzeko edo ebitatzeko, eta OMEk 2010etik egiten duen gomendioa da, eta 2017tik Europar Batasunak. PBM egitaraua martxan ipintzea transbertsala da erakunde guztian, eta antolatze kultura eraldatzea dakar”.

Hizkuntza ulergarrian, profesionaloi eskatzen digute sintomak kontuan hartzeko paziente bat transfunditu baino lehen, analisietako baloreak errelatibizatuz. Hau da, arnasesturik edo asteniarik ez badago, jarduera fisikorik baldin ez badago, gaixoa oheraturik dagoelako edo aulkitik ezin delako jaiki, gaitasun kognitiboa galduta baldin badauka, transfunditzen tematzea alferrikakoa izateaz gain basakeria terapeutikoa da. Izan ere, baliabide urria eta balio handikoa da odola, “garestia” nahi baduzue.

Odola urrea da.

Balkanetako suminetik (eta saminetik) bakera

04/Aug/2018 Bizi gara!, S(u/a)minetik bakera

soca_kajak_jost_gantar_8_1Dubrovnik, Srebrenica, Sarajevo, Mostar, Banja Luka… Badaude izen batzuk iltzatuta gelditu zaizkigunak. Ondo ahoskatzea kostatzen zaizkigun izenak. (Ez hain) urrutiko lekuak izendatzen dutenak, duela 20 urte baino gehiago sarraskiak pairatu zituztenak. Gorrotoa, sumina, izua, umilazioa, despertsonalizazioa eta samina jasan zituzten lekuak (edo, batik bat, bertako biztanleek).1991 eta 1995 artean luzatu ziren 4 urtez Jugoslaviako Gerrak. Eslovenian lehenengoa, arinena, Hamar Egunetako gerra. Kroazian bigarrena, askoz latzagoa eta suntsitzaileagoa. Azkena Bosniakoa izan zen, hiruetatik konplexuena eta gordinena, subkonsziente kolektiboan ondo txertatuta daramaguna.

Bosniari buruzkoa da, hain zuzen ere, TV3eko “30 minuts” saioak ekarritako dokumentala (moltíssimes gràcies, Jordi): “Ni oblit, ni perdó”. Izenburuak ondo iradokitzen du mamia, laburbilduta: Gatibuen esparru batean jardundako soldadu baten ankerkeriak plazaratzen ditu erreportajeak. Izena duen esparrua eta izen-abizenak dituzten gatibuak. Izena eta abizena ere badituen munstroa da protagonista nagusia. Nortzuk diren bosniarrak edo musulmanak eta zeintzuk serbiarrak edo serbo-bosniarrak zehazten da, baina modu lausoan, ziur aski konszienteki. (“’71” pelikula irlandarrak ere ederki islatzen duen nahasmendua, Belfasten soldadu britaniar batek bestaldeko marra gurutzatzean sentitutako noraeza).

Baina Balkanetara itzulita, eta borreroarengan fokua ipinita bete-betean, deskubrituko dugu gizon bat, soldadua zenean baino 20 urte helduagoa, kartzelatik pasatutakoa eta zigortutakoa, Finlandiaraino urrundutakoa. Izen-abizenak dituzten biktimei barkamena eskatzeko beharra sentitu duen pertsona. Kasu bakanetakoa. Une batean, esparru hartan gatibuekin ibilitako psikiatrak galdetzen dio zergatik eman duen urrats (ausart) hori. Ez da argi gelditzen, torturatzaile izandakoak azaltzen du psikologo askorekin gogor lan egin zuela presondegiaren barruan, egindako minaz konturatu arte. Ez dakigu atzean arrazoi erlijiosoak egongo diren. Edozein modutan, enpatia sentitzera iristen da, eta hortik errukia praktikatzera. Haren biktima (edo euren senide) batzuekin aurrez aurre egotea lortzen du, krimenak gertatutako kuartelean bertan gainera, orduko eszenatoki makabroan bertan.

Biktimen eta senideen aldetik barkatzea eta ahaztea beste kontu batzuk dira. Ezin dute egin, “ni oblit, ni perdó”, alabaina. Hori ere gizatiarra da, mendeku gogoak sentitzea bezala edo saminean eta gorrotoan enkistatuta bizitzea legez. Baina pertsona bati barkatzea ez da bakarrik berari egiten diozun mesede bat, zeure buruari baizik. Barkamena eskatzen duen pertsona batek handiagoa edo txikiagoa den zama bat gainetik arindu nahi eta behar du. Iraganalditik apur bat askatu eta aurrera begira jarri nahi du bere burua. Eraldaketa bat izan, pertsona hobeago bihurtu, munstrokeria bazter batean laga. Maila handiko helburuak beti ere. Azken buruan oso pertsona gutxi benetan lortzen saiatzen direna. Urrats erraldoiak, Jendea (maiuskulaz) soilik ematera ausartzen dena. Apaltasuna eskatzen duena, biktimen aurrean umiliatzea  eta nolabait biluztea eskatzen duena.

Kuartel hartan lan egin zuen psikiatrak, biktima askorekin ibilitakoa, borreroaren damuari benetakoa dela irizten dio, eta horrela jakinarazten dio. Biktimek ez bezala, bakerako aukera hori ematen dio. Beharbada denbora kontua da biktima eta senide batzuk bake horretara ere iristen lortzea. Barkatu eta ahaztu ahal izatea, alegia. Ariketa zaila, inondik inora. Merezi duena, zalantza barik.

 

PD.- Zer da bakea? Akaso, urteak igaro ondoren, gudaleku izandako ibarretara itzultzea da. Garai batean gorpuak egondako ibaietan ibiltzea beste modu batean, piragua batean adibidez. Soča haranean (Eslovenia) esate baterako. Orain paradisu, beste garai batzuetan infernu.

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer

Skip to toolbar