Abendu bereziki gupidatsua

01/Dec/2018 Dolua, Zarautz Errukitsua

SanzEneaElurrarekinAzaroan eta abenduan hildakoak modu berezian gogoratzen ditugu. Hilerrira hurbiltzeko tradizioa hein handi batean mantentzen dugu azaroaren hasieran eta beste errito laiko batzuk gehitzen ari dira azken urte hauetan. Gabonak, bestela, herrialde tradizionalki kristauetan ospatzen ditugun jaiak dira. Familian biltzeko garaia da, urruti bizi diren senideak edo lagunak berriro topatzekoa. Eta hain zuzen ere horregatik, denok modu batean edo bestean etxean ditugun aulki hutsak presenteago edukitzen ditugu.

Aurten, martxan ipini dugu “Zarautz, Herri Zaintzailea” izeneko ekimena lau herrikidek, hiri errukitsuen mugimendu globalaren barruan (“compassionate communities”, “ciudades compasivas”…). Helburu nagusien artean, herrian heriotzaz eta doluaz hitz egiteko esparrua sortzea da, urtean zehar “Death Cafe” nazioarteko dinamika eskainiz talde txikietan, zainketa aringarrien kultura zabaltzea hitzaldien eta zineforumen bidez herri mailan eta beste udalerri errukitsuekin elkarlanean aritzea.

Gauzak horrela, abenduaren 12an Salbatore Mitxelena ikastolarekin elkarlanean, egun osoko jardunaldia prestatu dugu zahartzea, hauskortasuna, gaixotasun sendaezinak, heriotza eta dolua gaiak hartuta. Goizean saio bikoitza planteatuta dago DBH 4ko ikasleei begira, eta arratsaldean beste bat gurasoei zuzenduta.

Horretarako, gurekin edukiko dugu Hirune Pellejero psikologoa, Iruñeko San Juan de Dios ospitalean lan egiten duena eta “Proyecto Sé+” egitasmo interesgarriaren partaidea. Izan ere, 2015ean abian ipini zuten proiektua HSJD ospitaleak (Claudio Calvo, Marcos Lama eta taldekideek) eta Nafarroako Gobernuak, foru erkidegoaren hainbat ikastetxetan. Egitasmoaren ibilbidearen nondik norakoak konpartitu ez ezik, saio interaktiboak proposatu dizkigu Hirunek. Halaber, hezkuntza arloko proiektu handi hau “Pamplona contigo / Iruña zurekin” ekimen handiagoaren barruan dago, hiri errukitsu moduan. Zentzu horretan, bi komunitate errukitsuen arteko topaketa ederra izango da.

Bestela, abenduaren 14an 19:00etan Patxi Izagirre psikologoak Antoniano aretoan emango du “Gabonak dira eta etxean aulki huts bat dugu” izenburuko hitzaldia. Bartzelonan Alba Payàs-ek orain dela urte batzuk abiatutako topaketa eskema bera ekarri nahi izan dugu Zarautzera lehenengo aldiz. Donostian, adibidez, Izaskun Andonegi adituak azken urte hauetan ekitaldi mota hau antolatzen du “Bidegin” elkartekideekin batera.

 Patxi Izagirre doluan espezializatuta dago eta herrian ezaguna da arlo honetan egindako lanagatik. Besteak beste, doluaren inguruko formakuntza egin zuen Alba Payàs berarekin eta zainketa aringarrietan Vic-eko ospitalean. Besteak beste, EHU/UPVn doluari buruzko uda ikastaroetan zuzendaria izan da hainbat urtez, besteak beste, eta hezkuntza arloan ugariak izan dira bere hitzaldiak, tailerrak eta interbentzioak ikastetxeetan (Salbatore Mitxelena ikastolan besteak beste) eta abar. Halaber, sarritan kolaboratzailea izan da bertako hedabideetan (Diario Vasco, Noticias de Gipuzkoa, Gara, Euskadi Irratian…).

Azkenik, abenduaren 19an urteko azken Death Cafea zerbitzatuko dugu betiko lekuan eta betiko orduan. 

 

Zu berriro ez ikusteko ideia ganorabakoa

25/Nov/2018 Aulki Hutsak, Dolua, Literaturan, Zarautz Errukitsua

rosamonteroEz da doluari buruzko liburua, edo ez hori bakarrik. Plano paraleloetan Curie senar-emazteen bizitzak eta heriotzak ekartzen ditu Rosa Monterok alde batetik, eta bere arlo pertsonaleko gora-beherak bestetik, haren senarraren heriotza eta honek sortutako dolu prozesua barne. Irakurri beharreko liburuen zerrendan neukan hau sartuta, eta egun hauetan zorra atseginez kitatu dut. Idazleak ez ditu irakurlearekin aparteko hausnarketak konpartitzen, baina hain zuzen ere pertsona ezagun (ospetsu) batek gureak ere diren ezinegonak eta bestelako sentipenak plazaratzeak klandestinitate puntua gainetik kentzen laguntzen du asko. Are gehiago urteko sasoi urdin honetan.

Izan ere, hilabete erdi euritsu eta fresko hauek zeharo aproposak dira hausnarketarako. Domu Santuk, Arimen Egunak eta Eguberriak heriotzaz eta mundu honetan jada ez daudenetaz gogoratzeko aukera ematen digute. Urtero badaude garai honetan “Aulki Hutsak” dokumentalaz oroitzen direnak, eta aurten bereziki eskatua izan da: Leioan azaroaren 21ean (EHUren bidez), Hernanin abenduaren 13an (herriko Hezkuntza Plataformarekin) eta Eibarren abenduaren 18an (AECC). Bost  urte pasatu dira Elgetan lehenengo aldiz estreinatu genuenetik, aldaketak eduki ditugu gure esparru pertsonaletan edota profesionaletan lanaren egileek eta protagonistek, bizitzak aurrera egin du. Baina ausartuko nintzateke esatera denbora honetan aurrera egin dugula dolua eta heriotzaren arloan: Hezkuntza mailan txertatzeko urratsak ematen, gero eta pelikula eta liburu gehiagotan aipatzen dira gai hauek, Death Cafeak gurera ekarri ditugu, komunitate errukitsuak martxan ipini.

Hain zuzen ere, Zarautzen adibidez, abenduaren 14an Patxi Izagirre edukiko dugu gurekin, Gabonetan etxean ditugun aulki hutsei buruz aritzeko.

Gleann Crí

17/Nov/2018 S(u/a)minetik bakera

GlencreeIzen hau duela oso gutxi entzun nuen lehenengo aldiz. SB Bartzelonara eraman genuenean izan zen, otsailean, eta izena berriro aipatu dute Legazpin aste honetan, SB bertan aurkeztu dugunean. Jakinminak jota ikertzeari ekin diot egun hauetan, Inesa Ariztimuñok (“Baketik”) bidalitako dokumentaletik tiraka, eta Glencree ekimena zer izan zen jakin ahal izan dut patxadaz.

Maixabel Lasa eta Txema Urkijo eragile bakezaleen ibilbidea nahikoa ezaguna da, baina Carlos Martin Beristain zein den nik behintzat orain jakin dut, medikua eta psikologoa, batik bat Latinoamerikako gatazka biolentoetan lan egindakoa, Kolonbian eta beste hainbeste herrialdetan. Glencreeko bizipenetan bera ibili zen arduradunen artean, Galo Bilbao Deustuko teologo eta filosofoa eta Julián Ibáñez de Opacua psikoterapeutarekin batera. Azken honek, besteak beste, parte hartu zuen “Adiorik gabe” proiektu kulturalean, Donostia 2016 zela eta, hain zuzen ere Inesa Ariztimuñorekin elkarlanean.

Gustatu zait Edurne Brouard lekeitiarra ikus-entzun izana Glencreeko dokumentalean, eta beste istorio batzuk ere ezagutu izana. Gehienak eraildako pertsonen senideak zirelarik (Fernando Garrido, Lourdes Zabalza, Amaia Guridi edo Edurne bera). Baina bizirik ateratako Patxi Elola zinegotzi zarauztarra ere bertan agertzen da, zehazki azalduta ateratzen ez diren beste 20 pertsona ez bezala, ekimenean parte hartu zutenak. Pertsona horien guztien artean istorio interesgarriak egongo dira, entzutea merezi izango dutenak.

Inpresio horrekin behintzat gelditzen ari gara emanaldiz emanaldi SB obrarekin. Etorritako publikoaren artean, zenbat kontu egongo diren entzuteko eta ezagutzeko. Zenbat isiltasun apurtu gabekoak geratuko diren oraindik. Eta, oso argi edukita, zauriak sendatzea helburua bada ere, justizia eta egia gailentzen ez badira, suminak eta saminak piztuta segituko dutela (mila esker Oihana!).

 

PD.- Beste baterako utziko ditut topaketa lehengoratzaileak.

Hitz higatuen zentzuaren bila

09/Nov/2018 Antropologia apunteak, S(u/a)minetik bakera

BizimiñakOroimena” da ahuldutako berba horietako bat, zentzu politikoan noski. “Memoria historikoa”, kontzeptu gisa, hamaika modutan interpretatzen da. Baina nik, gaur, “memoria historiaurreko” hartatik hasiko naiz. Historikoa baino prehistorikoa, bai. Mendietako goiko aldeetan dauden hilarri eta hilerri haien historiaurreko ondareaz. Pasa den astean, Urnietan, Onddi-Mandoegi estazio megalitikoa geneukan geure gainean. Datorren astean, Legazpin, Satui-Arrolamendi-koa. Eta hurrengo hilabetean, Beasainen, gertu edukiko dugu Aralar-eko historiaurreko santutegi erraldoi liluragarri hura. Hor goian lurperatzen zituzten gure arbasoak, alegia.

Bizikidetza“. Bertze ele higatu bat. Aste honetan beste ahalegin bat egin dute (dugu) Urnietan hau guztia zer den ulertzeko, nondik heltzeko hala memoriari nola elkarbizitzari. “Bizimiñak” antzezlana ekarri ziguten Maddi Iratzoki, Dani Iratzoki eta Itziar Elías-ek (argazkian). Daniren gitarrak eta ahotsak lagundurik, Maddik eta Itziarrek antzezten dute elkarrizketa bat, jolas eszeniko bat, irudiekin eta musikarekin txirikordaturik. Punturik sendoenak iruditu zitzaizkidan jasotako testigantzak, biktima batzuen audioak. Entzutearen garrantzia azpimarratzea, asmatu dute goitik behera honetan ere. Eta estetikaren aldetik, asko gustatu zitzaidan isiltasunaren eszena, hiruen arteko elkarrizketa behin eta berriz isilarazten diotenean elkarri. Errealitate gordinaren metafora bikaina. Elkarbizitzarako oztopo latza.

Eta amaitzeko, azken hitz higatua: “Biktimismoa“. SBn honi buruzko testu bat jaso dugu, Arantxa Urretabizkaiarena. Eta azken egun hauetan bururatzen zaidan ahalik eta adibiderik hoberena eszenaratu dute Altsasun. Biktimismoaren gainean biktimismo gehiago. Bizikidetzaren antipodetan galduta.

Astegoien eder!

 

PD.- Etorkizuneko oroitzapenak. Beste kontzeptu interesgarri bat, nahiko eraikitzailea topatu dut Fabian Laespadaren testu hau (“Memorias de futuro”).

PD’.- Eta albiste onak Arrasatetik.

 

Medikuei irakasten noiz gelditzeko

31/Oct/2018 Humanizazioa, Osatzetik Arintzera

KnowWhenToStop Diane E. Meier geriatra eta zainketa aringarrietako aditua da, AEBetan erreferentea eta ibilbide luzekoa, artikulu eta argitalpen ugariren egilea, New Jersey eta New York aldean lan egiten duena. Egun hauetan, lankide batek konpartitu du nirekin mediku honek idatzitako artikulu bat, orain dela urte batzuk “The Washington Post”-en argitaratua: “Teaching doctors when to stop treatment”

Uda aldian, gai hauxe hartuta testu bat blogeratu nuen, zuhurtzia terapeutikoaz, beste liburu baten aipamena eginez eta ahalegin diagnostikoa eta terapeutikoaren murrizteaz, odol-transfusioetan ardaztuta. Orain, urria amaitzen eta lehenengo elurtea ondoren, momentu ona da gaian sakontzeko. Meierren artikuluan, hauskortasun eta heriotzaren aurrean lankide askoren ezina ederki islatzen du. Eta beste eredu bat planteatzen du: Gutxiago egitea gehiago egitea denean. Entzutea garrantzitsuagoa denean hitz egitea baino. Neurgarriak diren parametroetatik arreta desbideratzen dugunean arlo ukiezinera, emozioetara, bizitzaren amaieran garrantzitsuak diren gauzetara. Zientzia versus humanismoa, hitz batean.

“New doctors should learn about the management of symptoms such as pain, shortness of breath, fatigue and depression, with intensive training on doctor-patient communication: how to relay bad news, how to stand with patients and their families until death and how to help patients and families make the best use of their remaining time together”.

Izan ere, Meier saiatzen da ulertzen zergatik lankide asko tematzen dira probak eskatzen eta tratamenduak ipintzen:

“Why so many of my colleagues persisted in ordering tests, procedures and treatments that seemed to provide no benefit to patients and even risked harming them”.

Onkologo honen arrazoia:

“The oncologist  told me that he didn’t want the patient to think he was abandoning her”.

Pazientearen ikuspuntua:

“And yet the only sense in which she felt abandoned was in her oncologist’s unwillingness to talk with her about what would happen when treatment stopped working”.

Zer dago funtsean?

“Though the patient sounded slightly irritated, I thought about how many such losses he had experienced in his oncology practice and how painful and distressing the prospect of this patient’s death might feel to him”.

Amaitu, zorionez, ondo bukatu zen:

“Toward the end of her life, the patient told me she wanted to thank her oncologist and say goodbye. He had not visited a patient at home before, but he agreed to go. She thanked him for his amazing care and for giving her so many good years after her lung cancer was diagnosed. After that visit, she lived only a few more days”.

Eskerrik asko, Pedro.

Grisen zonaldean barna

22/Oct/2018 S(u/a)minetik bakera, Zineman

GreyZoneEsparru lanbrotsuetan ibiltzea kitzikagarria da, baita beldurgarria ere. Lausotasunak hori dauka, nahasmenetik argitasunera igaro gaitezkeela, ala iluntasunera. “El largo caminar por la zona gris de los afectos”, Edurne Portelaren hitzetan. Izan ere, “Mudar la piel” izeneko dokumentala dela-eta, egile bietako bati gutuna idatzi dio publikoki “El País” egunkarian. Ana Schulz-ek dokumentalean kontatzen du bere aitaren istorioa, (Juan Gutiérrez) ETA eta Espainiar Estatuaren artean bitartekari lanak egin zituena. Zehazki, analizatzen du Juan Gutiérrez eta Roberto Flórez-en arteko harremana, bitartekaria eta haren espiaren artekoa hain zuzen ere. Adiskidetasunaren harremana, sinetsi ala ez. Apur bat “Asier ETA biok” bikainaren ildotik.

Behelainoan barna, hala ere, asko eskertzen da seinaleak topatzea, mugarriak, markak, argibideren bat. Norabide posibleak indikatzen dituztenak, gero zeuk aukeratzeko nondik jo. Maria Jauregi eta Haritz Aranburu dira beste bi adibide eder grisen zonalde honetan. Maiatzean Radio Euskadirako eman zuten elkarrizketa ezaguna izan da. Eta azken aste hauetan ere, Mariak norabide posible batzuk erakutsi digu. Horietako bat, Olatz Etxabek, Maixabel Lasak (Mariaren ama) eta beste hainbatek esan digute behin eta berriz: “Ezin dira hartu erabaki politikoak biktimen iritziengatik“.

Logika hau, hala ere, ez du Botereak konpartitzen. Honengatik, eta beste arrazoi batzuengatik, lanbro artean jarraitzen dugu. Gogora Institutuak ikas material bat aurkeztu du, historia ikasgairako. “Herenegun” izena dauka, Hezkuntza Sailarekin batera plazaratu du eta, suposatzen da, arreta guztiekin prestatutako lana izango da. Ezta ere, Botereak zuri ala beltz nahi du.

Urriaren 20an izan da ETAren amaieraren hasiera markatu zuen egunaren 7. urteurrena.

PD.- Urriaren 30ean, “S(u/a)minetik bakera” Urnietan. Memoria eta bizikidetzaren jardunaldien barruan (Baketik).

Berriketan Lazkaon

14/Oct/2018 Aulki Hutsak, Dolua, Humanizazioa

AH Lazkao2Aste honetan, Goierri aldean, ekin diote ziklo mamitsu bati: Heriotza, dolua, galerak, duintasunari buruzkoa. Gerriko Kultur Elkarteak antolaturik, datorren astean Felix Zubia zarauztarrak jardungo du. Euskara jende gutxi egongo da Felix ezagutzen ez duenik, mediku intentsibista, humanista, bertsolaria, hamaika saltsatan ibilitakoa. Aurtengo OEE 2018an, komunikazioari buruz aritu ginelarik, Felix dabilen Euskadi Irratiaren saioaren nondik norakoak ekarri genituen. Halaber, Felixek heldu izan dio tradizio paliatibistari, non eta zainketa intentsiboen munduan, HUCI mugimenduaren ildotik bete-betean.

Itxaro Ttiklik beasaindarra bestela bi aste barru sartuko da Lazkaoko ziklo honetan. “Gurasoei gutuna” liburuan jaso ditu hainbat testu, dolua lantzen laguntzen dutenak, umeekin gaia jorratzeko tresna ederrak direnak. Itxaro “osatzaile zaurituaren” hamaikagarren adibidea da, jasandako mina besteendako laguntza bihurtu duena. Azkenik, Maddi Zubeldia lapurtarrak “Oroitzen naizeno” antzezlana eskainiko du urriko azken astean Bernadette Iratzokirekin batera. Maddi aurtengo Literaturian ikus-entzun nuen dementzia eta galeren inguruko saio bikainean. Beste ikuspuntu osagarri bat eta behar-beharrezkoa.

Zikloaren hasieran, bitartean, “Aulki Hutsak” konpartitu dugu aste honetan. Udaletxeko batzar aretoa 40 bat pertsonek ia-ia bete zuten, giro goxoan, eta solasaldian gustura baino gusturago ibili ginen. Tartean Iztuetako lagunak, Itxaro Ttiklik bera eta osasungileren bat edo beste. Iban Toledo ordiziarra emanaldira etortzekotan egon zen, baina azkenean ezin. Iban izan zen kameralari, errealizadore eta editorea gure dokumentalean. Orain dela ia 5 urte estreinatu genuen, eta pozgarria da nabaritzea bihotz gehiagotara iristen dela. Asteburu honetan, gainera, Erronkari herrian egon naiz familiarekin, eta Amparo Viñuales bertako erizaina topatu dugu. Berak antolatu zuen AH-en proiekzio bat duela 3 urte sasoi honetan, udaletxeko batzar aretoa ia-ia beterik zegoelarik.

PD.- Argazkian, Joxepa Madariagarekin joan den asteazkenean. Esker mila berari eta Gerrikoko taldekide guztiei!

Info+: “Ezkutuko minari hizketan” (Gipuzkoako Hitza).

Errukia martxan

11/Oct/2018 Zarautz Errukitsua

ZHZ Myriam2Datorren zapatuan izango da Zainketa Aringarrien nazioarteko eguna, urriaren 13an. Horren haritik, Gasteizen urriaren 18an hitzaldi bat antolatu dute Fidel Delgadorekin (“Morir no es lo que parece“). Eta Getxon, urriaren 23an, Jesus Sanchez eta Leire Collazosekin (“Heriotz aume eta gazteen ikuspuntutik”).

Gure herrian, bestela, aurreratu egin gara aste honetan. “Etxean ala ospitalean hil” izeneko hitzaldi ederra eskaini zigun Myriam Berruete medikuak, Donostia Ospitalean lan egiten duena Etxeko Ospitalizazioan eta, besteak beste, zerbitzu horixe martxan ipini zuen aitzindari moduan Zumarragan, orain dela 10 urte. Iraileko uda ikastaroan eskainitako oso antzeko aurkezpena egin zuen Myriamek asteartean. Jende mordoa etorri zen Antonianoko aretora, 170 pertsona inguru bertan eta 40 bat streaming-en bidez jarraituz beste toki batzuetatik (!). Publikoaren artean, Gasteizko ekimen errukitsuaren partaide oso aktiboak eta “Arinduz” elkartearen zuzendaritza batzordekideak diren Alberto Melendez (presidentea) eta Miren Urkiza egon ziren. Gaiak, hizlariak berak eta Zarautz On elkartearen antolakuntzak eta eskarmentuak ahalbidetu dute arrakasta.

Orain dela 5 hilabete, Anjel Irastorza, Amaia Arce, Jabi Bereziartua eta laurok abian ipini genuen “Zarautz, Herri Zaintzailea”-ren ekimen errukitsua herri honetan. Udal areto batean egindako aurkezpena eta gero (Julio Gomez-ek ederki lagunduta), Death Cafe edizio bi aurrera atera dugu. Baina asteartekoa izan da herri mailan egin dugun ekitaldirik handiena orain arte, Zarautz On-ekin elkarlanean. Zoragarria. “Radio Euskadi”-tik interesa azaldu digute hitzaldiari buruz irratian jarduteko. Bejondeigula! 

Aurrerantzean, Salbatore Mitxelena Ikastolan pasa den ikasturtean hasitako bidetik, hurrengo hilabeteetan ere beste jarduera batzuk prestatzen gabiltza ZHZtik, Eneritz Garmendia eta Miren Ros ikastolako eragileekin batera. Kasu honetan, beste hiri errukitsu batekin sarea josten. Iruñearekin alegia. Laster zehaztasunak emateko gai izatea espero dugu.

Amaitzeko, Patxi Izagirre psikologoa eta doluan aditua ekarri nahi dugu abendu aldean. Gabonetan etxeko aulki hutsen pisuaz eta garrantziaz patxadaz ohartzeko.

Gupida martxan. Erruki ON.

‘Orduan, min horrek eraginda, boz bat askatzen du isiltasuna urratuz. Urratuz, bai, ezen boz horiek arrakalak dira, eten bat ohiko elekan. Eta boz horiek, ukabil itxi airera bihurtuaren eran harro, xuxurla isilean edo ahora jaio gabe bular barruan itoa izan, gauza bera bilatzen dute: jasoak izatea, entzunak izatea, justizia baten aitorpena, kontsolamena, errukia.’ (“Errukiaren saria”, Iñaki Irazu).

Udazkenera begira: Eredu bat, zor historikoa eta gomendatutako liburu bat

29/Sep/2018 S(u/a)minetik bakera

045Errenteria-Orereta da eredu hori, “S(u/a)minetik bakera” proiektu honetan ‘zortzimilakotzat’ hartzen duguna, leku ezin aproposagoa delako geure aportazio xumea konpartitzeko. Irail honetan herri horretan gauzatu dute azken keinu miresgarria, Julen Mendozak eta Jose Miguel Cedillok publikoki egindakoa. ETAk Astigarragako Benta inguruan eraildako poliziaren seme batek, Jose Miguel, eta Julen alkateak bat egin dute eta azaldu dute ahal dela. Maila txikian eta lan handiarekin, baina posiblea da.

Zor historikoa, aldiz, dosi txikian ere kitatzeari ekin dio Frantziako estatuak Aljeriako biktima batekin hilabete honetan. Emmanuel Macron presidenteak onartu du estatuaren ardura Maurice Audin independentista aljeriarraren torturetan eta ondorengo heriotzan 1957an. Inoiz ez da berandu, urrats bakar batekin hasten dira ibilaldi guzti-guztiak.

Gomendatutako liburua, bestela, “Mejor la ausencia” (Edurne Portela) da. Euskal gatazkaren islada gordina, eleberri eginda. Hainbeste inpaktatu nau, hurrengoari ekin diodala (“El eco de los disparos“). Gomendio baten partez, bi.

Eta mendira itzulita, eta zortzimilakoen zain, Adarra eta Korosti zain ditugu udazkeneko hurrengo asteetan: Urnieta urriaren 30ean eta Legazpi azaroaren 12an. Baketik erakundeak antolatua izango da, Inesa Ariztimuñoren (“Adiorik gabe“) eskutik.

Amaitzeko, irail honetan bi ekitaldi aipagarriren lekuko izan naiz Debagoiena eskualde maite honetan: Batetik Shot! estudioaren (Iñaki Bengoa) aldeko kontzertu itzela Arrasaten (Keu Agirretxe, Ruper Ordorika, Petti, Ines Osinaga, Huntza, …). Iñakirekin (argazkian) grabatu genituen Olatz Etxabe eta Sandra Carrascorekin  elkarrizketak SBrako, Bestetik, obra honetan (eta “Aulki Hutsak”-en) gure ekoiztetxea den Arteman ikus-entzunezko kooperatibak 15 urte bete ditu eta ospakizun ederra antolatu zuten Aretxabaletan.

Bizi gara!

Info+: SB ikuskizuna herriz herri ikusteko aukera

 

Dementziak bizitzaren azken fasean

17/Sep/2018 Onkologikoak ez direnak

Miramar2018Hiru egunez jardun dugu Donostiako Miramar jauregian gai hau hartuta aste honetan, eta hemen doa laburpen posible bat:

Uda ikastaroa hasi zen Mari Carmen Garmendiak (Matia Fundazioa) egindako aipamen batekin: Zygmunt Baumanen kontzeptua “gizarte (post)moderno likidoei” buruz, hain zuzen ere dugun ziurgabetasun sentsazioaz, eta horrek sortzen digun angustia existentzialaz. Eta jarraian Mari Carmenek euskarazko atsotitz edo esaldi zahar bi gogorarazi zigun: “Ume jaio, ume hil”. Eta “Biziak berarekin herioa darama”.

Blanca Morera psikiatrak (Donostia Ospitalea) “duintasun” kontzeptuari buruz hitz egin zuen, higatutako hitz horietakoa (“errukia” bezalakoa): “Dignitas”, “Decentia”, “Decorum”. Izan ere, gizakiaren “dignitas” jainkoen eta animalien artean dagoen hierarkia da. “Autonomia” esan nahi du, nolabait. Eta pekatua, duintasun eza. Hauskortasunaren etikatik mamitutako baloreak dira, enpatia eta gupida bezalakoak. Aurreko paragrafoarekin lotuta: “Hauskor jaio, hauskor hil”.

Ivan Antón medikuak (Matia) ekarri zizkigun datu garrantzitsu batzuk: 90 urtetik gorakoen erdiak, gutxi gora-behera, dementziaren bat pairatzen du. 2050erako 115 milioi pertsona dementziadun egongo direla aurreikusten dute adituek. Alzheimer gaixotasunak dementzia guztien %70 inguru osatzen du. Beste hiru motak dementzia baskularra, Lewy gorputzena eta dementzia frontotenporala, tipo mistoekin batera. Gaixotasun aurreratuak GDS-FAST eskalan 6 eta 7an daudenak dira. Akats pronostikoak, hala ere, ugariak dira, %30-40 inguru. Susan L. Mitchell (Harvard) aipatuta izan da ikastaro guztian zehar, eta zehazki ‘New England Journal of Medicine’ aldizkari ezagunean 2009an argitaratutako artikulua dementzietako terminaltasunari buruz: Arnasestua, mina, ultzerak, agitazioa eta bronkoaspirazioa sintoma eta zeinu nagusi moduan. Kronikotasunaren bilakaeraren lerroa eta dementziena, desberdinak. Zainketa aringarri goiztiarrak gomendagarriak dira, baina ez da erraza planteatzea gaixo eta senideei. Edozein modutan, kasu aurreratuak identifikatzea (NECPAL eskalaren bidez, esate baterako) eta familiari informatzea garrantzitsua da. 4 dimentsio jorratzeko: Fisikoa, psikikoa, soziala eta espirituala. Zaintzaileentzat zama bat izateko gaixoaren beldurraz. Eta, azkenik, hauskortasun VIG indizea, 0.6tik gorakoen hilkortasun tasa %100a, 12 hilabetetan.

Xabier Ibarzabal medikuak (Matia) iraganaldia, orainaldia eta geroaldiaren zentzua dementziadunengan apurtu egiten dela aipatu zigun. Ziurgabetasunaz berriro, kontrola galtzeaz, despertsonalizazioaz. “Zorte onak edo guardiako aingeruak” abandonatzen gaitu(zt)enean. Hauskor eta baztertuen humanizazioaz: Dementziadunak eta eroak kartzeletatik atera eta Medikuntza/Erizaintzara ekarri izana XIX. mendean. Eta kontzeptu gako bat: Dementziadunak ez ziren gehiago behar izango, aro teknologikoa baino lehen bizi zirena baino (Basakeria terapeutikoaren aurka). Jaiotza une bat da, heriotza tarte luzeagoa izan daiteke.

Alexander Ferro farmazialariak (Matia) hitzaldi bikaina eman zuen depreskripzioari buruz. Lehenik eta behin, mahai gainean ipini zuen dementziek ekarritako arazo ekonomikoaren dimentsioa (gradualki gero eta handiagoa), eta ditugun baliabide mugatuak. Farmakoei dagokienez, azken 14 urteotan bakarrik onartu dute dementzien aurkako 3 farmako bakarrik (Donepezilo, Memantina eta Rivastigmina), 100 bat kanpoan utzita. Albo ondorioak kontuan hartzekoak dira: Erorketak (aldaka apurketak), neumoniak, istripu zerebrobaskularrak… Balizko gertaeren prebentzioa alde batean utzi eta tratamendu sintomatikoan fokalizatu. Polifarmazia murriztu (“San Sintrom” zalantzatan beti kasu aurreratu hauetan). Eta noski: farmakoak kentzeko, beti adostu pazientearekin edo senideekin.

Petra Peña medikuak (Matia) gogorarazi zigun fundazioaren pazienteen batez besteko VIG indizea 0.55etik gora dagoela. Dementziadunen pronostiko txarra sintoma edo faktore hauek markatzen dutela: apatia, aluzinazioak, adina, gizona izatea eta asaldura motoreak. Eta sedazioa indikatzeko, hauek sintomarik ohikoenak: Loeza, depresioa, arnasestua eta mina; Elena Fernandez medikuak amaitu zuen lehenengo eguna datu batzuk ematen: Psikogeriatriaren arloko  heriotza-tasa %11.5a dela, eta Matian orokorrean %26a. Atentzioa deitu zidan zein portzentaje txikitan indikatzen duten sedazio paliatiboa, %1.25a.

Enrique Arriola geriatrak (Matia) zabaldu zuen bigarren eguna CASCADE metodoa azaltzen (Choices Attitudes Strategies Care Advanced Dementia End of Life). Pazienteen profila, hauxe: Emakumezkoa, alarguna, 84 urtetik gorakoa, FAST 6-7, bizi-itxaropena 0-3 urte, menpekotasun eta asaldura kognitibo handiak. Hiru eskala interesgarri aipatu: SM-EOLD (Symptom Management at the End of Life care in Dementia), PAINAD (Pain Assessent in Advanced Dementia) eta BANS-S (Bedford’s Alzheimer’s Nursing Severity Scale). Bestela, hilkortasuna 6 hilabetera neumoniek eta aldaka apurketek baldintzatzen dutela, bereziki. Zunda nasogastrikoen aportazio eskasa kasu aurreratuetan, eta ekuazio argi bat: Disfagia = Terminaltasuna. Gaixoek eskubide osoa daukatela zainduta egoteko. Ez, ordea, neurri mediko guztiak jasotzeko.

Marta Idiaquez gizarte laguntzaileak (Matia) hiru kontzeptu azpimarratu zituen: Disponibilitatea (osasungileok eskaini behar duguna), bitartekaritza (familiarekin eta beste profesional batzuekin) eta perspektiba (hau hartzen lagundu behar diegu zaintzaileei).

Lori Thompson psikologoak (Matia) ekarri zigun omnipotenteak edo inpotenteak izatearen erdibidea: Egiten dugu aha duguna. Egi jasangarrien garrantzia: Ondo aztertu behar dugu hartzailea. Zaintzaile kronifikatuaren rola (gaixotasun luzeen ondorioz) eta zaintzailearen sindromea: Ukapen fase luzeagoa, errua (batez ere zahar egoitzekin lotuta). Xabier Alvarez psikologoa, doluari buruz, argi esan zigun gaixotasunak azaleratzen dituela familiako rolak.

Jose Manuel Garmendiak eskaintzen du arreta espirituala Matian, eskaeraren arabera beti ere (eskaintza egitea baino). Entzute talde bat sortu dute: Elkarbizitzaz eta menpekotasun funtzionala dira gai nagusiak. Zinema ostiraletan ematen dute. Poeta mistikoen irakurketak. Zainketa aringarrietan meditazioa, erlaxazioa eta otoitz kontenplatiboa. Heriotzaren osteko laguntza. Denboraren balorea (presentzia), lasaitasuna eta bakea dakartzana. Kontaktu fisikoa (Contacto, Comprensión, Compasión, Calidez, Corazón). Amore ematea, joaten uztea eta askatzea bultzatzen dute.

Myriam Berruete medikuak (Donostia Osp.) liburu (“Un hombre afortunado”, John Berger) eta pelikula labur bana (“Nunca te olvidaré”, Victor Devesa; 2015) gomendatu zizkigun. Kronologia bat ekarri zigun: 1984an Valdecilla, 1986an Vic, 1993an Etxeko ospitalizazioa Donostia Ospitalean, 1998an Zainketa aringarrietako unitatea Donostia Osp., 2008an Etxeko osp. Gipuzkoa osoan. Bestela, pertsona askok etxean hil nahi dute, baina horietako dexente azkenean ezin dute lortu, zaintzaileen baldintzetatik edo sintomen kontrol zailagatik. Halaber, osatzaile zaurituaren bere rola erakutsi zigun, dolu oso berria duelarik.

Javier Alaba medikuak (Matia), azkenik, minari buruz hitz egin zigun dementzien arloan. Prebalentzia %20-40koa dela. PAINAD eskala hobetsi zuen (aurpegiera, jarrera, mugimenduak). Umeekin eta jaioberriekin erabilitako eskalen antzekotasunak. Minaren azpitratamenduaren joera mediku eta erizainengan, alde batean, eta gaintratamenduarena zaintzaileengan, bestean. Minaren jatorria artrosia dela kasu gehienetan. Minaren ondorioak: delirium, depresioa, makaltze funtzionala.Gauza txikien garrantziaz. Eta zahar-egoitzetan urteko hilkortasun-tasa: %25a.

Info+: “Los derechos no caducan con la edad ni con el deterioro cognitivo” (3. edizioa)

Ostiralean da dementziadunen (eta euren zaintzaileen) nazioarteko eguna: Irailaren 21a.

“Eromena ez baita inoren monopolio izango jakina” (Inoren Ero Ni).

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer

Skip to toolbar