Non dago enpatia?

14/Apr/2021 S(u/a)minetik bakera, Zineman

mikelzabalzaGizaki guztiok enpatiarako gaitasuna dugu, garatuagoa edo ezkutuagoa. Nire ustez, beste pertsona baten oinetakoak jantzi eta eurekin ibiltzea da bizitzan izan dezakegun esperientziarik ahalik eta interesgarrienetakoa.

“A la sombra del nogal” liburua ez baduzu irakurri, egitera animatzen zaitut, konbentzimendu osoarekin. Ion Arretxeren zapatak ipintzeko kuriositatea baldin badaukazu, animatzen zaitut. Torturari buruzko Biblia txiki bat da, eta bertan umorea behin eta berriz topatuko duzu, gezurra badirudi ere.

Ion “Non dago Mikel?” dokumental bikainean agertzen da, Amaia Merinok eta Miguel Angel Llamasek zuzendutakoa. Pelikularen pasarte batean, Ion Arretxek enpatia zantzuak bilatzen zituen Intxaurrondoko kuartelaren barruan, gizatasun zantzuak, infernuaren erdian. Gizakiak gizakiarekin bat egiteko ahalegina da, desesperatua agian, baina hor dagoena. Ziur aski bahitutako guztiak bahitzaileekin saiatutako ahalegin antzekoak dira, bidenabar.

Mikel Zabalza dokumentalaren protagonista nagusia da (argazkian), bestela, eta berak pairatutako torturak (eta Ion Arretxe eta beste pertsona batzuenak) 1985eko azaroan gertatu ziren. Desagertutzat jo zuten eta hainbat egun igaro behar izan ziren gorpua topatu arte. Nebulosa ilun batean egon da hamarkada hauetan guztietan orbaizetarraren bizitzaren amaiera, horrek familiarentzat dakarren sufrimenduarekin.

1985eko azaroaren 26a Mikelen erailketaren eguna da. 1970-80ko hamarkadetan akzio-erreakziozko dinamika basatiak errepikatzen ziren, mendekuaren ekintza gordin eta gupidagabeak. Egun hartan, ETAk José Herrero guardia zibil erretiratua erail zuen Lasarte-Orian, taberna batetik semearekin ateratzen zenean. Bezperan, Rafael Melchor eta José Manuel Ibarzábal militarrak erail zituzten ametrailatuta Donostian autobus batean beste lankide batzuekin batera  joaten zirenean. Azaroaren 25ean ere, Isidoro Díez guardia zibila akabatu zuten Pasaiako portuan.

Begia begi truk. 1975eko urriaren 5ean ETAk Jesús Martín, Juan Moreno eta Esteban Maldonado guardia zibilak erail zituen Arantzazuko santutegiaren inguruan. Hurrengo egunean, Kanpazarko mendatean BVE-k Iñaki Etxabe akabatu zuen, familiaren aurrean.

Hortza hortz truk. 1981eko otsailaren 6an ETAk José María Ryan ingeniaria erail zuen, egun batzuk bahituta eduki eta gero (Lemoizko zentral nuklearrean lan egiten zuen Jose Mariak; “El ruido de entonces” liburua kaleratu berri du honi buruz Anton Arriolak). Urte hartako otsailaren 13an, Joxe Arregi asteasuarra atxilotu eta  torturatu zuten poliziek Madrilen, eta egun batzuk geroago hil zen horren ondorioz. (Urte hartako otsailaren 23an guardia zibil eta militarren talde batek estatu kolpe bat eman zuten Madrilen).

Mikel Zabalzak eta Iñaki Etxabek loturarik ez zeukaten ETArekin, Joxe Arregik bai. Hainbeste aldatzen du edukitzeak ala ez edukitzeak? Guardia zibila edo militarra izateak ala ez izateak?

Ez begiratzea, bistan da zein den modurik hoberena enpatiarik ez sentitzeko. Eta begiratuta ere, ez ikustea. “Ojos que no ven...”. Irakurtzea arriskutsua da zentzu horretan, zeozer sentituz gero enpatia garatu dezakezula. Eta, are arriskutsuagoa, errukia adieraztea.

Hau guztia idatzi dut Mikelen dokumentala ikusi eta entzun eta gero. Halaber, zainketa aringarrietako kontsultan gizon bat, guardia zibila izandakoa, atenditzen hasi eta gero.

Doluak eta gazteak

05/Apr/2021 Aulki Hutsak, Dolua, Mendian Hil Hirian Hil, Zarautz Errukitsua, Zineman

GrievingTeensUnibertsitateko ikasleak prestatzen dabiltza karrera amaierako lanak aste hauetan. Horietako bi, Urola Kostako bi neska, harremanetan ipini dira nirekin egun hauetan hori dela-eta: Larraitz Blanco Kazetaritza ikasketak bukatzen ari da, eta gai moduan zainketa aringarrien eta eutanasiaren ingurukoa aukeratu du, heriotza duina alegia. Eduki genuen solasaldian, interes handia erakutsi zuen, pozgarria da 20 urteko jendea gai hauetaz arduratzea. Izaro Egaña, bestela, Ikus-entzunezkoen ikaslea da, eta dolua izan da berak hautatutako gaia. Dokumental laburra egingo du, eta horretarako testigantzak bilatzen ari da, bizipenak eta apunte teorikoak. “Aulki Hutsak” ikusi du, eta antzeko planteamendua egin nahi du, baina ikuspuntu desberdin batekin: Jende gazteak doluak nola bizi dituzten aztertzea. Horretarako, Lide Crespo “geureak” parte hartuko du lan honetan, behin “Mendian hil. Hirian hil”-en estreinatu eta gero animatu da beste urrats bat ematen. Izan ere, MHHH-ekin lortzen ari garena da 20-30 urtekoak pelikula ikus-entzutera etortzea eta hausnarketa hauek eurekin konpartitzea.

Bitartean, asteburuan “Dardara” dokumentala ikus-entzun dugu azkenean Maiderrek eta biok. Eta horixe sortu dit barruan ‘Berri Txarrak’ taldeari buruzko pelikula honek: Zirrara, dardara. Baita nostalgia ere, orain pandemiagatik disfrutatu ezin ditugun kontzertuengatik. Atzean lagatako  gaztaroko urte horiengatik ere bai, orain dela 25 urtekoak, BTX hasten ari zirenean musikaren munduan. Pelikularen pasarte batean, ama batek azaltzen dio alaba txikiari (bandaren zale amorratuak biak ala biak) zer den fisikoa ez den mina, ikus daitekeen zauririk lagatzen ez duena. “Min hau” abestiaren hitzen haritik: “Min hau neure neurea dudala badakit, baina zauria ez dut topatzen inundik…”. Akorde eta hitz hauekin hasten da “AH” dokumentala, hain zuzen ere, eta ederra da ama eta alabaren arteko solasaldia entzutea. Gainera, Izaro ikasleak galdera horixe egin zidan aurrekoan, beste batzuen artean: Zelan azaltzen zaion ume bati zer den dolua, ikusten ez diren zauri horiek zer diren.

Erronka bat daukat laster, ildo honetatik jarraituta. “Compassionate communities” mugimenduan, helburu nagusien artean heriotzaren kontzientzia hedatzea eta doluari daukan garrantzia ematea daude. Nerabe eta gazteen artean hau lantzea erronka bikoitza da, sarritan gurasoekin hasi behar garelako. Eta geure beldur eta ezin propioekin. Getxon, Gasteizen, Donostian (Bidegin) ondo dabiltza jarduera hauetan, baita geure Zarautzen ere. Hirugarren urtea beteko dugu aurten geure ekimen errukitsua martxan ipini genuenetik. Eta bereziki Salbatore Mitxelena ikastolan aritzen gara lan pedagogikoa egiten. Miren Ros eta biok bertako gurasoak gara, eta hilabete honetan saio bat egingo dugu DBH3ko ikasleekin, pelikula batetik abiatuta: “Monsieur Lazhar” bikaina. Dolua, heriotza eta suizidioa 14-15 urtekoekin lantzeko erronka dugu. Eta nire kasuan oso berezia izango da, ikasleen artean Pello semea izango dudalako.

Dolua inspirazio iturri izugarria dela kontu jakina da. Beste pelikula bat ikus-entzuteko aprobetxatu ditugu “egun santu” arraro hauek: “Nomadland”Frances McDormand aktoresak ez badu Oscar saria irabazten aurten lan honengatik, oso gertu geldituko da. Desolazioa, elurra eta hotza, paisaia lehorrak eta gainditu gabeko doluak dira filmaren osagai batzuk. Beste AEB bat erakusten dute, nomadena, etxe finkorik ez daukatenena, sistematik kanpo xamar bizi direnena. Autokarabanako asteburu baterako pelikularik egokiena. Erabat gomendagarria autokarabana barik ere.

“Eta min eman arte zure falta izan
Ez da musa hoberik”. Berri Txarrak.

 

PD.- “Quizá vivir sea ésto” (Jorge Egocheaga).

Iñurrategi anaiak

31/Mar/2021 Literaturan, Mendian Hil Hirian Hil

IñurrategiAnaiakFelix Iñurrategi Iriarte 1967ko apirilean sortu zen, Aretxabaletan. Hilabete hartan ere, hil ziren, besteak beste, Konrad Adenauer Alemaniako Errepublika Federalaren kantzilerra (Alemania bitan zatituta zegoen hamarkada haietan) eta J. B. Lenoir abeslari eta gitarrista estatubatuarra. Boeing 737 batek lehenengo hegaldia egin zuen. Halaber, Ameriketako Estatu Batuetan manifestazio erraldoiak egin zituzten Vietnamgo Gerraren aurka ehundaka mila pertsonek, Martin Luther King barne. Muhammad Alik uko egin zion zerbitzu militarrari, bitartean, orduan ere. Joan Manuel Serratek lehenengo kantaldiak egin zituen Palau de la Musica Catalanan, Bartzelonan. The Turtles taldeak Happy Together LPa argitaratu zuten. Light my firesinglea kaleratu zuen The Doors taldeak, Respect Aretha Franklinek eta Ain’t No Mountain High Enough” Marvin Gayek. Apiril hartan ere jaio ziren Jon Sistiaga kazetari gipuzkoarra, Alfonso Alonso politikari arabarra, Herri Torrontegi motoziklista bizkaitarra eta Juan Carlos Unzue atezain nafarra, esate baterako.

Felix jaio zenean non zeundeten galdetuko banizueke, akaso zuetariko batzuk akaso oraindik ez zeundeten, ni behintzat ez. Aldiz, hil zenean gutariko bakoitza non geunden galdetuz gero, gehienok ondo gogoratzen gara non. Iñurrategi anaiak, nahi eta nahiez, ikono kolektibo bihurtu ziren 1990eko hamarkadan. Kirol esparrutik askoz haratago, Herriko (maiuskulaz) erreferenteak ziren. Ez dakit Albertok mito edo heroien kategoria onartuko duen, ez dut uste. Beste kontu bat da hainbatek pentsatzen dutena, duguna, miresmen eta begirune osoarekin.

Eurei esker, 1991etik aurrera ezagunak joan ziren izaten Himalaiako zortzimilakoak gutariko askorentzat, bata bestearen atzetik: Makalu, Cho Oyu, Lhotse, Kanchenjunga, Shisha Pangma, Broad Peak, Dhaulagiri, Nanga Parbat eta Manaslu, Everest eta K2 famatuekin batera. “Ain’t No Mountain High Enough” (“Ez dago nahikoa altua den mendirik”) abesti profetikoa badirudi, zirikatzailea, pizgarria anaientzat. “Happy Together” (“Pozik elkarrekin”), hori ere baziren guretzat, gazteak, ederrak, sasoian. Eta gainera, ibilbide horretan, tontorrari uko egiteko gai izan zirenak beste alpinista batzuen erreskate lanetan aritzeko.

Ez da harritzekoa, orduan, Felixen heriotzak Euskal Herrian inoiz izan den dolu kolektiborik handiena piztu izana. Beste arlo batzuetan egon dira azken hamarkada hauetan gizarte mailako dolu nabarmenak. Baina Gasherbrum II mendian 2000ko uztailean eragindakoa, nire ustez, sentituena izan da.

Beti gogoratuko naiz Bilboko Kafe Antzokian “Gure Hilamaya” dokumentalaren aurkezpenarekin, 2004. urtean uste dut. Beti gogoratuko naiz errespetuzko isiltasun harekin, proiekzioa amaitu eta gero, publikoa txaloka hasi baino lehen. 3-5 segundo izango ziren, baina guztiz esanguratsua: ”Respect”. Bertan egon zen Alberto Iñurrategi egun hartan. Zortzimilakoen erronkari jarraitzeko erabakia zein zaila izan zen, sokalagun berriekin aritzea, hori ondo gogoan daukat. Baina osatu zuen zerrenda Albertok, Gasherbrum I eta Annapurnarekin. Juan Vallejo eta Mikel Zabaltzarekin batera. Aulki hutsak hor gelditzen dira betiko, baina aulki berriak izan ditzakegu mahaiaren inguruan.

Ordutik aurrera, Alberto Iñurrategik bide interesgarri bati ekin zion, “Porrotaren alde” diaporama eta hitzaldi sortarekin. Zer den arrakasta eta zer porrota, bizitzaren arlo guztietan aplikatu dezakegu. Eta hauek nire hausnarketak dira: Iñaki Ochoa de Olzaren (1967an jaioa bera ere) erreskate saiakera porrota izan zen? Ez al zen arrakastatsua elkartasun uholdea, alpinismoaren historian neurri horiekin sekula ez dena errepikatu? Ez al zen arrakastatsua izan Iñaki bakarrik hil ez izana? Eta beste galdera bat: Heriotza mendian, edo hirian, porrota al da?

Iazko abenduan, Mendi Film Festival zinemaldian, “Iñurrategi anaiak. Mendiari bihotz emanak” izenburuko komikia aurkeztu zuten Bilbon. Ramon Olasagastik idatzita eta César Llagunok marraztuta, Sua edizioek argitaratuta. Gaztelerazko bertsioa ere kaleratu dute, eta oihartzuna badoa jasotzen liburua batean eta bestean. Oso kontuan hartzeko bibliografia osatzen ari da Ramon Olasagasti, bera ere mendiari bihotz emana. Olentzerok ekarri zidan komikia aurreko Gabon pandemikoetan, eta biziki gomendatzen dizuet irakurtzea, mendia gogokoa izan ala ez.

Beste mugarri batzuen artean, 2001ean sortutako Baltistan Fundazioa dugu. Euskalduna Jauregian aurkeztu zuten, Bilbon, eta berri pozgarria (eta pizgarria) izan zen. Bertan egon nintzen, ondo gogoratzen diren une horietakoa izan zen. Ordutik ikasi genuen Baltistan izeneko herrialdea bazegoela Pakistango iparraldean, urduaz gain beste hizkuntza bat erabiltzen dutena, baltiera. Jakin genuen Himalaiako tontor mitiko batzuk, K2, Broad Peak, Gasherbrum I eta Gasherbrum II, ez daudela Nepal, Indian eta Tibet arteko zonaldean, baizik eta Pakistan eta Txina artean,  Karakorum mendikatean. Fundazioa 20 urte hauetan Hushe bailaran garatzen ari da proiektuak: Hezkuntza, osasuna, nekazaritza, emakumeen ahalduntzea eta “Green Mountain School” mendi eskola, horien artean.

Amaitzeko, komikiaren bukaera aldean Shazia eta Albertoren arteko solasaldien pasarte honekin lagatzen zaituztet: “Gu mendian bizi gara, mendiak moldatu du gure bizimodua. Zuek, berriz, mendirako bizi zarete, mendiak ematen dizkizue bihotz eta arnasa”.

Aiaraldean

28/Mar/2021 Mendian Hil Hirian Hil

GorobelOstiralean hirugarren udalerri arabarra bisitatu nuen pelikularekin: Gasteiz eta Aramaio ostean, Amurrio. Bertako antzoki txukunean izan zen proiekzioa, Mendiko Lagunak taldeak antolatuta, jardunaldi batzuen barruan. Laster Mendi Tourra bera handik ere igaroko da.

Bilbotik Aiaraldera sartzen ari nintzenean errepidez, Gorobel/Sálvada mendilerroa ikusi nuen berriro ere, aspaldiko partez. Paisaia haiek garai batean nahiko familiarrak ziren, baina urteak ziren ez nintzela bueltatzen, poztu nintzen. Duela hogei urte parajeak ezagutu nituen Maiderrekin, gazteak ginenean eta seme-alaba barik. Sekulako buelta ederra egin genuen, gogoangarria: Orduña-Txarlazo-Tologorri-Lendoñogoiti. Beste egun batean Eskutxi eta Ungino ere bisitatu genituen, haiek garaiak!  Pello txikia zenean, bestela, mendi buelta errazak elkarrekin egiten hasi ginenean, Lezama auzoaren bueltaren bat gogoratzen dut, Uzkianoraino. Bakarka ere Baranbiotik txango bat baino gehiago egin izan dut Gorbeialdean. Beste alde batetik, Delika eta Goiuriko urjauziak bisitatu izan ditugu. Sojoko landetxe dotore hartaz ere oroitzen naiz, gurasoak behin egon zirena. Laudion lagun minak zeuzkaten aspalditik.

Aiaraldeko mugetan, Gordexola herri bizkaitar ederra dago. Eta bertan bizi da lankide ohia eta laguna den Miren Antuñano. Ostiralean hurbildu zen Amurrioko zinemara, eta horregatik bakarrik merezi izan zuen bidaiak. Lagun zaharrak berriro topatzeak ematen duen poza, horixe sentitu nuen. Orain dela oso gutxitik ezagutzen dut, bestela, Irene Aspuru amurrioarra. Txiolari mendizale fina da, eta hilabete ilun hauetan bera da bakarrenetarikoa Twitterren bizipoza azpimarratzen duena. Eztabaida sutsu eta zarata horren guztiaren erdian, asko eskertzen dira mendiko argazki horiek. Lehengo egunean ezagutu nuen aurrez aurre, mundu birtualean bezain jatorra.

Solasaldi elebidun labur baina atsegina izan genuen. Gogoratu nintzen “Aulki Hutsak” aurkezten ibili ginen garaiaz, eta zelan 2014 hartan Fagor-ren krisialdia egon zen. Doluari buruz ari ginen berbetan, heriotzarekin lotuta,baina bestelako dolu kolektibo handia izan zen hura Arrasaten eta Debagoienean. Urteetan lantokia izandakoa bat-batean galduta, inork ere pentsatuko ez zuena kooperatiben mundu horretan. Ba 2021 honetan, lan lurrikara bat gertatzen ari da aste hauetan Amurrio aldean, Tubacex enpresarekin lotuta. Ea zelan amaituko den kontua, baina bitartean kezka handia dago bailara hartan. Araba zuri-gorrian.

Osasuna!

 

PD.- “MHHH. Garaiera handiko lana”. Ixone Santamaria (Zinea.eus).

 

Hiriburu Tour

20/Mar/2021 Mendian Hil Hirian Hil

HiriakBideaz gozatzea, eta ez bakarrik tontorretaz, bizitzaren beste irakasgai bat da. Helmugen arteko bideetan zenbat leku eta pertsona interesgarri topatu ditzakegun…

Iruñea eta Gasteiz (Donostia) arteko bidean, Irurtzun dago. Denbora luzea zen hotel batean geratzen ez nintzela, urruti gelditzen da benetan birusaren aurreko garaia. Eta faltan botatzen nuen. Sakanako haran horrek iparraldean Aralar eta hegoaldean Andia eta Urbasako mendilerroak ditu. Andiako ekialdeko muturrean, Irurtzunen ondoan, Satrustegiko mendiak daude, Arakil eta Ollaran artean. Bidean geldialdi bat egiteko aitzaki aproposa.

Mendebalderago, Arabako Lautada, Asparrena, Araia ditugu. Eta Aratz mendia. Bertakoak dira Mikel Vicente eta Ainhoa Ortiz de Guinea aspaldiko lagunak, Gasteizera hurbildu zirenak Florida zinemetan dokumentala ikus-entzutera eta elkarrekin egotera. Bizitzak irakaste digun beste kontu bat da presentziak baloratzea ausentzien gainetik, Garrantzitsua da oreka mantentzeko. Gasteizko solasaldian, “sherpa” moduan Patxi del Campok lagundu ninduen. “Vivir con Voz Propia” ekimenaren sustatzailea da, eta komunitate errukitsuen mugimenduan bidelaguna. Hurrengo maiatzean pelikula eskainiko dugu berriro Arabako hiriburuan, VVP-ren barruan. Eta udazkenean espero dugu Zakatumba jaialdian eta Oihaneder Etxean egotea.

Mendi Tourretik eta Mendi Filmetik kanpo gauzak zailagoak dira, jende uholdeak albo batean gelditzen dira. Eta horixe gertatu zen Nafarroako hiriburuan ere. Carlos Golemek anfitrioi lanak egin zituen, eta solasaldi mamitsua izan genuen, Gasteizen bezala. Pili Ganuza gogoratu genuen, eta bere hitzak: Mendia mendia dela, altuera batekoa izan ala bestekoa. Himalaian ala Pirinioetan. Metroetan neurtzen ditugu mendiak, urteetan bizitzak, ikusle kopuruan publikoa. Zenbat. Eta horretaz gain, interesgarriak dira zabaltzen diren ateak. Iruñeko emanaldietatik ireki zen ate hau bezala (mila esker Beñat Zaldua!). Edo SOS Himalayarekin zabaldu behar duguna.

Bilbon beste hainbeste gertatu zen, Alondegiko Golem areto ederretan. Julio Gómez izan nuen alboan, bera ere mugimendu errukitsuaren bidelaguna eta beste hainbat saltsatan, “Aulki Hutsak”-en adibidez. Juanjo San Sebastián ere solasaldira etorri zen, eta zenbat den denbora asko azaltzen saiatu zen. Zenbat. Publikotik, txapela kentzeko moduko heriotzak hirian ere gertatu daitezkeela gogorarazi zigun Iker Lope Bergarak. Haren aitaren bizitzaren amaiera etxean gurekin konpartitu zuen, mediku moduan atenditzeko zortea izan nuena. Modu distraituagoan egiten diogu aurre heriotzari hirietan. Izaskun Andonegiren (Bidegin elkartea) hitzak dira, eta hala da.

Izaskunek, Lori Thompson-ek (Matia Fundazioa) eta hirurok solasaldi dotorea eskaini ahal izan genuen Principe zineman . Ez zen lehenengo aldia horrelako bat egiten genuela, AH-ekin elkar ezagutu genuen eta bidean topo egin dugu behin baino gehiagotan, zorionez. Eurekin nabaritzen dudan jarioa eta naturaltasuna zinez atseginak dira, eta hori transmititzen da. Lau hiriburuen artean jendetsuena izan zen Donostiakoa, estreinaldia egiteko falta zitzaiguna. Eta Lorik azpimarratu zuen zerbait, denon pentsamenduan dagoena: Zein ederra den publikoarekin aurrez aurre egon ahal izatea garai ilun hauetan, alegia. Hain zuzen ere publiko artetik etorri zitzaigun iruzkin polit bat, nik behintzat asko eskertu nuena: Isabel Landarentzat dokumentala baliogarria izan da alpinisten jokabidea hobeto ulertzeko. “Zergatik?” galderari erantzuten laguntzeko.

Martxoaren 12an ekin genion “Hiriburu Tour” honi, eta Donostian martxoaren 25a arte luzatuko dugu. Ustekabe zoragarria izan da, espero ez genuena. Udaberriaren hasiera honetan.

 

Postdata; “Kontraesana dirudi, baina heriotza ederrak ere posible dira” (Gara, 2021/03/22).

Postdata bis: “Beldurrik gabe bizitzearen garrantzia transmititu nahi dugu” (Naiz Irratia, 2021/03/23).

 

 

 

Herriak ez du barkatuko

14/Mar/2021 Dolua, Literaturan, S(u/a)minetik bakera

HerriakEzDuBarkatukoBarkamena ez da postmodernitatean “trending topic”. Hitzak gainean dauka zama bat, eta kontzeptu zaharren ganbaran sartu dugu. Baina egia da, sarritan, asko kostatzen dela barkatzea. Irati Goikoetxearen liburuko pertsonaia nagusietakoa Oihana da, aita ETAk hil zutena, ziotena. Liburuaren hasiera horrela esaten dio amari: “Nik ez diet inoiz barkatuko“. Hain zuzen ere, barkamena da doluaren eginbeharretako bat, baina “Oihanak ez du batere landu bere mina. Eta garrantzitsua da dolua ondo egina izatea“.

Hasieratik, “fikziozko” istorio honetan, gauzak ez ziren ondo egin. Berri txarrak emateko modutik bertatik: “Denek jakin zuten berak baino lehenago bere aita hil zela“. Badaude gainera, indarkeriarekin lotuta, oso elementu bereziak, eta ezohikoak gutako gehienontzat. Eta bizkartzainarekin bizitzea da horietako bat. Latza iruditu zait beti. Enpatiari dagokionez: “Ez da erraza aita hil dioten pertsona baten tokian jartzea“. Oihana zorrotza da: “Ezinezkoa da“. Errazagoa da, ordea, biktimen senideen artean. Oihanak hildako guardia zibil baten aita hori ezagutu zuenean bezala: “Beldurra antzeman zion zerion lurrinari. Eta arantzak zilborrean“.

Doluaren mina modu sakonean aztertzen du Irati Goikoetxeak liburuan, lan bikaina egiten du: “Beti pentsatu izan du Oihanak min fisikoa definitu ezin daitezkeen beste min batzuk arintzeko izan zela sortua“. Beldurraren aurrean: “Minaren beldur denak beldurrak ezkutatu eta minak jartzen ditu agerian“. Are gehiago:  “Eta hori beharrezkoa du minaren beldur denak, minaren hitzorduetara garaiz eta arretatsu iristea“. Xeheago: “Barruko mina mingarria da, azalekoak erre egiten du, eta norbaiti mina kontatzen diozunean, azala da sumintzen dena“. Eta desio bat: “Urtu zitekeen mina horrela“, izozkia urtzen joaten den moduan.

Denborak sendatzen du dena? “Denbora kontua da” medikuak Oihanari. “Itota bizitzen ikasi du Oihanak. Komunean sartzen da helduleku bila. Korrika egitera joaten da bestela“. Heldua, baina umezurtz: “Aita bat behar dut“. Hori bai: “Beti ez dago zerbait egon zen tokian beste zerbait egon beharrik“.

Bizizalea den pertsona bat hiltzea: “Denok maite dugu bizitza, baina batzuk maitasuna diote, eta beste batzuk maitemina. Aitarena sua zen“. Oihanaren aitak errepikatua: “Benetan ederra da bizitza“.

Doluan dagoena maiz bakarrik gelditzen da: “Bakardade hau traidorea da oso, hizketan hasten da eta ez da isiltzen. Non da jendea?” Are gehiago indarkeriaren testuinguruan: “Nire etxea lagunez beteta egoten zen beti. Denak desagertu ziren, den-denak“. Zure emozioek lagunduta, hori bai: “Emozioak poltsiko batetik bestera alda zitezkeen kristalezko kanika koloretsuak zirela pentsatzen zuten“.

Herriko hormak, nonbait, ez dira denonak: “Ezin zuen ulertu, ezin zuen jasan, ezin zuen onartu hormetan zintzilik zeuden preso herritarren argazki erraldoien ondoan bere aitarena ez egotea“.

Hildakoek zenbat urte dituzte? Zahartzen jarraitzen al dute?“.

Lan bikaina, Irati. Mila esker.

 

“Minari erreparatzean mina erreparatzen da. Eta elkarbizitza elkarrekin bizitzea da, eta ez elkarren ondoan”.

Basajaun Apalatxeetako bidezidorrean

06/Mar/2021 Beste terapia batzuk, Bizi gara!, Literaturan

BasajaunApalatxeakErresilientziaz hitz egitea da “Endurance” itsasontziaren abentura sinesgaitza kontatzea. Muturreko erresilientziaz irakurtzeko, bestela, Victor Franklen liburu ezaguna dugu.

“Basajaun en el sendero de los Apalaches” muturreko abentura bati buruzko liburua da: 3.523 kilometro 142 egunetan. Done Jakue Bidea halako 4 baino gehiago, metatutako desnibel izugarri handiagoarekin: 141.580 metro (17 zortzimilako!). Ikaragarria guztiz. 4 hilabete baino gehiagotan zehar egindako zeharkaldia da, AEBetako ekialdean, hamalau estatu zeharkatuz: Georgia, North Carolina, Tennessee, Virginia, West Virginia, Maryland, Pennsylvania, New Jersey, New York, Connecticut, Massachusetts, Vermont, New Hampshire eta Maine.

Balentriaren egilea eta liburuaren protagonista amurrioarra da, Jon Galdos Elgezabal. Kemen handia eduki eta ibiltari esperientziaduna izan behar da horrelako bat egiteko, goi mailako kirolaria zalantzarik gabe. Telebistan normalean agertzen direnak baino maila handiagokoa, zalantzarik gabe. Eta kirolaz gain, beste hainbat arlo ukitzen du zeharkaldi luze-luze honek: Natura, kultura, historia, geografia, giza baloreak,,,

Izan ere, “Basajaun” (Jonen ezizena thru-hiker moduan) basa faunarekin harremanetan ibiltzen irakurriko duzu liburu honetan: Sugeak, hartzak, altzeak, orkatzak, mota guztietako txoriak… Eta mota guztietako eltxoekin. Klima elementu guztiekin. Beste gizaki batzuekin batera, edo bakardadean. Hain zuzen ere, basoen isiltasuna da sentitu eta “entzun” dezakegun osagai potenteenetarikoa.

Cherokee, Delaware, Catawba edo Abenaki herri amerindiarrek lagatako toponimiaren aipamenak daude liburuan. Jatorrizko biztanleen itzalitako hizkuntzen aztarnak, azken finean. XVII. mendean hasi ziren iristen ingelesak, holandarrak, irlandarrak, frantziarrak, eskoziarrak, suediarrak eta abar Ekialde kostalde hartara. Hamahiru Kolonietako garaia zen, Ameriketako Estatu Batuetako sorrera. 5 mende geroxeago munduko potentzia bihurtu da herrialdea, kontu ugari gertatu dira historiako zati luze honetan, pelikula eta liburu askotan jasotakoa.

Eta horren guztiaren azpian herritar estatubatuar eurak daude, haien konplexutasun osoarekin. Jon Galdosek azpimarratzen du ezaugarri orokor bat: Abegi ona, hospitalitatea. Hala da, orokorrean oso amerikarra dela esango nuke. Argentinan, Kolonbian edo Bolivian ere nabaritzen den zerbait da. Bidaia bat egin nuen 2000. urtean, AEBetako beste kostaldean, mendebaldean. Eta San Diegotik Vancouverreraino harrera on hori igarri nuen (bereziki Idahoko euskal komunitatean, ageriko arrazoiengatik).

1987 inguruan bestela Maine estatuan ibili nintzen Alberto anaiarekin, Quebeceko mugetan. “Basajaun”-en helmuga. Uda batez egon ginen New Englandeko lurralde haietan, Portland eta inguruetan, baita Bostonen ere. Gustura itzuliko nintzateke Katahdin mendi hartara igotzeko, “The Greatest Mountain”.

 

Info+: Booktrailer (Basajaun).

Mila esker Ana Etxeandia!

Soinu-banda

27/Feb/2021 Aulki Hutsak, Mendian Hil Hirian Hil, Musikan, S(u/a)minetik bakera

soinubandaMusika da pelikula baten arima. Gorputz eder bat izan dezakezu, irudi zoragarriak bai eta gidoi bikaina ere, baina izpiritua soinu bandak ematen dio. Arima beltza, zuria, berdea, gorria edo urdina. Horrela izan zen “Aulki Hutsak”-ekin (Gorka Urbizu-Katamalo, Anari, Ruper Ordorika, Gari eta Petti). Eta horrela izan zen “S(u/a)minetik bakera”-rekin ere, Mudoh-k propio sortutako soinu bandarekin, esperimentazioaren bide elektronikoetatik.

MHHH azken katebegi honetan, irudi bakar bat grabatu baino lehenago ere, musika nondik nora joango zela erabakita genuen. Prototxeloa hitza ikasi genuen garaia zen, 2020ko martxoa (gogoratzen non zeunden/geunden?), eta maiatzean hasi ginen grabaketekin. Kontua da Eñaut Zubizarreta, musikagilea ez ezik, eskalada monitorea dela. Mikel Crespo herrikidearen sokalaguna izan zen, eta haren aldeko hiletan txeloa jotzen jardun zuen. Mendian eta h(il)errian lagun. Arimaren zati handi bat Eñautek eman dio beraz filmari. Eta aste honetan argitaratu egin ditu abestiak disko batean (ikus argazkia), Forbidden Colours diskoetxe bizkaitarrarekin.

Eñautenarekin batera, Audio Network-etik hautatutako musika piezek osatzen dute puzzlea. Interesgarria da kanta guztien izenburuak irakurtzea, zein kontzepturen inguruan dabilen mamia iragartzeko: Agurra, hileta, requiem (birritan), azkena, mina, hauskortasuna, argitasuna, itxaropena, profezia. Bestela, seigarren kantak bakarrik ditu letrak, besteak instrumentalak dira.

Hamalauak bilduta, hemen duzue dokumentalaren abesti guztien zerrenda, musikagile guztiek egindakoak. 45 minutu inguruko soinu banda ederra:

  1. Badoie (Eñaut Zubizarreta): 03:00.
  2. Burial Grounds (Jordan Gagne): 02:43.
  3. Hotza (Eñaut Zubizarreta): 02:04.
  4. Agur (Eñaut Zubizarreta): 02:31.
  5. Requiem (Eñaut Zubizarreta): 03:04.
  6. Azken aetzaren balada (Petti): 05:07.
  7. Requiem of the Streets  (Dave James & Keith Beauvais): 02:28.
  8. Fragile Wonder (Paul Mottram): 02:59.
  9. Egunak argitu du berriz (Eñaut Zubizarreta): 02:27.
  10. Himalayas (Jordan Gagne): 02:55.
  11. Polepole (Michael Levine & Bijan Olia): 03:13.
  12. Hopeful Progress (Paul Mottram): 02:23.
  13. Fateful News (Luke Richards): 02:34
  14. Oinaze (Eñaut Zubizarreta): 04:55.

 

“Isiltasunaren ostean, musika da hurbilen dagoena adierazezina azaldu ahal izateko”. Aldous Huxley.

 

PD.- Hiru dokumentalen soinu bandei buruz, Radio Vitorian (30 minutu, gazteleraz).

PD’.- Eñaut Zubizarretari egindako elkarrizketa Naiz Irratian (10 minutu, euskaraz).

Hiriburuan, Araba euskaldunean eta mugetan

21/Feb/2021 Aulki Hutsak, Mendian Hil Hirian Hil

sierra-de-elgeaDokumentala Rakel Navarroren ahotsarekin hasten da, offean: “Azken arnasa segundo erdi bat da…“. ‘Mendian hil’ lehenengo atal horretan, Juanjo San Sebastianek idatzitako testuak entzuten ditugu, Atxo Apellanizen heriotzaz eta bestez. ‘Hirian hil’ bigarren atala, modu gordinean, Santa Isabel hilerriaren irudiekin zabaltzen dugu. Apur bat aurrerago, etxearen kontzeptuari buruz, Karmele Jaioren hitzak jaso ditugu: “Etxeak ez dira lekuak, etxeak eraikin batetik bestera gurekin doazen atmosferak dira. Lokutora, alpinista eta idazlea, hiru gasteiztar. Eta kanposantu bat.

Gasteizen hil dira nire bizitzan zehar hiru pertsona garrantzitsu: Juan José, Héctor eta Luisi. Juan José B. bertan bizi eta hil zen, lekeitiarra zen eta berari esker txiki-txikitatik Lekeition udaldiak pasatu ditugu. Berari esker ere, neurri handi batean, euskalduna naiz. Héctor M. lankidea eta laguna zen, ezagutu dudan pertsonarik alaienetakoa. Gazte hil zen, eta arrasto irribarretsu handia laga dit. Oso eskertuta nago berari ere. Luisi M., azkenik, Luis M.-ren emaztea izan zen. Luis urteetan izan dut lankide Arrasaten, lagun mina eta mendilaguna da aspalditik.

Luisekin eta Franxorekin batera Galeusca mendi talde txikia osatzen dut. 20 ‘espedizio’ egin dugu orain arte azken 10 urte hauetan, eta hainbatetan mahaia konpartitu dugu. Aurreko asteazkenean, Dendarabako goiko aretoan egon dira dokumentala ikus-entzuten, beste 130 pertsonarekin batera. Eñaut Zubizarretak lagundu ninduen solasaldian, Aitor Elduaienek gidatuta Mendi Tourraren barruan. Gorka Etxabe ere ondoan izan genuen Arteman-dik, hiriburuarekin oso lotutako pertsona. Beste zortzimilako bat izan da Bittorixakoa.

Gaur, bestela, Aramaixo bisitatu dut. Eider Ballinak lagundu nau solasaldian (hau bai profeta bere herrian!), Ana Martiarena aurkezle lanetan. Gantzaga auzotik gora, badago leize ezagun eta ezkutu bat: Santikurtz koba. Lekuak inspiratu zuen mendiko beste hirukote bat, Izaskun A. eta Jone L.-rekin batera eratzen dudana. Izaskunekin eta txakurrekin orain dela gutxi Orixolen mendi buelta ederra eman nuen, elur artean. Igande honetan, hala ere, ezin izan da egon proiekzioan. Aita Mari itsasontzian dago. Mediterraneo itsasoan, jende desesperatuaren erreskate lanetan. (Lagun batez harro baldin bazaude, hoberena esatea da).

Arabako mugetara itzulita, hainbatetan zapaldutako Elgeako gailurrak eta haizerrotak ditugu aurrean: Aumategi, Mugarriluze, Elgeamendi, Urdingain… Baita Jarindo ere. Leintz Gatzaga eta Eskoriatza. Paraje hauek gogora ekartzen dizkidate etxean edo ospitalean hildako pazienteak: Maximo, Jesus, Josefa, Rosa, Esperanza… Baserritarrak edo kaletarrak. Aspalditik nabil Debagoieneko bazter hauetan lanean, baina Zaldibar antzokia ez nuen ezagutu barrutik aurreko asteburua arte. Eskoriatzan eman genuen 2014an “Aulki Hutsak”, Ibarraundi museo ederrean. Mari Carmen Arrieta izan zen orduan anfitrioia, eta orain berriz ere izan da. Josu Txintxurreta ere lagun izan nuen, Arteman-eko magoetako bat. Trilogiako hiruretan ondoan izan dudan bidelaguna.

Gasteiz-Aramaio-Eskoriatza-Aretxabaleta. Ostiral honetan dokuaren hirugarren emanaldian izan naiz, Andoni Ormazabalekin batera eta Ainhoa Caberok aurkeztuta. Andoni 2001etik dabil lanean Aretxabaletan ‘Ekin’ fisioterapia zentroan. Urte hartan hasi nintzen ni ere Arrasateko ospitalean lanean. Gizon honekin dudan konexio maila ez nuke sartuko gertakari paranormalen barruan, norma-normaletan baizik: Ederra izan zen proiektua azaltzeko hartu genuen tartea, grabazioa bera Sandailiko balkoian eta orain aurkezpenak. Plazer hutsa. Borobiltzeko, Jone L. lagun santikurztarra ere hurbildu zen Arkupeko zinema aretora, baita beste jende kuttun bat ere.

 

 

Nafarroan lehendabizikoa

13/Feb/2021 Mendian Hil Hirian Hil

IMG-20210210-WA0007Errealzalea izateak hau dauka: Partida gehiegi jarraian irabazten dituzunean, moskeatu eta buelta noiz etorriko zain ipintzen zarela. Osasunazalea izatearen antzeko zerbait, pentsatzen dut. Hori ez zaie gertatuko R. Madrid, FC Barcelona edo Bayern Munich gustatzen zaizkienei. Arrastaka ibiltzeaz ohituagoak gaude txuri-urdinak, arrakastarekin baino.

Kontua da “Sold Out” egoera errepikatzen ari dela abendutik Bilbon hasi ginenetik, gero Arrasaten, Aretxabaletan, Eskoriatzan, lehengo egunean Iruñean eta hurrengo astean Gasteizen. Aretoak edukieraren erdian daude eta errazagoa da sarrerak agortzea. Bistan da zinemak eta kulturak orokorrean lagatzen dizkiguten arrakalak pertsona askok baliatzen dituztela (ditugula) garai ilun honetan. Arnasa eta bizipoza behar ditugu. Eta ederra da besaulkitik mugitu barik bidaiak egitea, edo txangoak mendian. Baina, aldi berean, pertsona batzuk heriotzaren inguruko hausnarketak interesgarritzat jotzen dituzte. Eta, antza denez, asmatu dugu mezuarekin eta aurkezpen estetikoarekin (irudiak, musika, erritmoa…).

Gasteizen izan genuen solasaldi hura Jorge Nagorek eta biok, SECPAL 2018 kongresua dela-eta, mediku batek kazetari bati elkarrizketatzen… Behin eta berriz kontatzea gustatzen zait. “Mendian hil. Hirian hil” izenburua zeukan, eta egia esan ez dakit nondik edo zelan piztu zitzaidan ideia. Baina lan honen oinarri sendoenetarikoa da. Jorge egon zen aurkezpen jendetsuan aurreko asteazkenean, Elena Sagasetarekin batera. Egia da bere parte hartzea laburra duela, baina oso garrantzitsua izan da Iñaki Olchoa de Olzaren aipamenak borobiltzea SOS Himalaya fundazioari buruzko informazioarekin. Iñakiren ama bera egon zen Golem zineman. Mendi Tourrek ipini zuen gainontzeko guztia, azpiegitura eta eszenatoki ederra (Mila esker Aitor Elduaien, beste behin ere).

Golemeko arduradunek Iruñean (eta Bilbon) karteldegian eskaini ahal izatea erabaki dute, beraz beste aukera batzuk egongo dira bertan ikusi ahal izateko. Eta espero dut ibilbidea izatea leku biografiko kuttunetan (Otsagabian, Bortzirin) eta dokumentalaren kokalekuetan (Aezkoan, Araitzen).

Zarautzerako bidean, bueltan, aitataz eta tía Conchitataz gogoratu nintzen. Nafar sustraiak, etxeko sutondoa. Nonbaitera helduko zaie hemengo oihartzuna? Nonbait hori ba al dago? Honi guztiari buruz ibili ginen laguna eta biok kotxean.

 

“Dejad que cante quien quiera cantar, que corra quien quiera correr y que baile quien quiera bailar. Y, claro, quien quiera trepar que trepe, sobre todo si no molesta a nadie con ello”. Iñaki Ochoa de Olza.

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer

Skip to toolbar