You are browsing the archive for Antropologia apunteak.

Heriotza Mexikon

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Bizi gara!, Dolua, S(u/a)minetik bakera

deathmexicoEgun hauetan Nuria Vega psikologa, tanatologa eta lagun kanariarra Mexiko aldean egon da, Gabonetara begira eta denok ditugun aulki hutsak kontutan hartuta han doluari buruz hizketan. Pixkanaka argazkiak, audioak eta testuak konpartitzen dabil (eskerrik asko Nuria!).

Izan ere, Domu Santu eguna zelan ospatzen duten ikusteko, entzuteko eta sentitzeko modukoa da. Ana María mexikarra hasi da Death Kafeak antolatzen geurean, Portugaleten, eta hango irudiak elkarbanatu ditu egun hauetan ere (eskerrik asko, Ana María). Aurten, eguna Sorian pasatu dut, eta arimen inguruko ikuskizun sotila baina ederra dastatu ahal izan dugun familian (“Festival de las ánimas”). Baina 2001ean Tijuanako hilerrian igaro nuen azaroaren 1a eta, bai, goitik behera merezi izan zuen.

Mexikotik datozkigunak zatiak baino ez dira, norberak interpretatzen dituenak. Herrialde guztietatik jasotzen duguna bezala. Topikoak eta arinkeriak sarritan. Eta sumina tarteka, indarkeria gordina, dolu kolektiboa, samina. Narkoterrorismo kontzeptua ere sortu dute bereziki Kolonbian gertatu zena eta Mexikon urte hauetan gertatzen ari dena definitzeko. Feminizidioak Ciudad Juárez eta DF hirietan, Guerrero, Michoacán, Chihuahua, Jalisco eta Oaxaca estatuetan. Ayotzinapako ikasle desagertuak.

Hemen Jorge Reyes musikari mexikarrak 1986an egindako diskoa arimen omenez, “Comala”.

Gizonok ere

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Bizi gara!, Zarautz Errukitsua

HrastovljeUmeak, adinekoak, aberatsak, eskaleak, sendagileak, elizgizonak… Horiek denak agertzen dira heriotzarekin dantzan Hrastovljeko eliza bikainaren freskoetan (argazkian), Esloveniako hego-mendebaldean daudenak eta aurreko udan familian ikusteko plazerra eduki nuena.

Arteetan heriotza. Esparru interesgarri hau jasota dago San Telmo Museoaren erakusketan, aipatu genuena atzoko Death Cafean Zarautzen. Herrian egindako hamargarren edizioa izan da, hasi gara gainera “Zarautz Herri Zaintzailea” ekimenaren lehenbiziko urtebetetzea ospatzen. Eta atzoko edizioa berezi-berezia izan da: Batetik, izan da euskara hutsean egindako lehenengoa, bejondeigula. Eta bestetik partaide guzti-guztiak gizonezkoak izan garelako, “lege natural” ez idatzitakoei aurre egiten.

Izan ere, Toka gizon elkarteak aurten antolatutako ikastaroan piztu zen ideia, eta erantzun ederra eduki du. Hamaika gizon topatu taberna batean, eta futbolaz ez baizik eta heriotzaz, doluaz, zahartzeaz, gaixotzeaz eta hauskorra izateaz berbetan gustura ibili ginen. Oso gustura. Egia da atzo bildu ginen koadrilak ez ditugula gizon tipikoen arketipoak betetzen. Egia da argi daukagula barneko kontuak orokorrean eta zehazki hauek kanporatu behar ditugula, oso osasuntsua dela ikasten ari gara. Badakigu ohiko txikiteroak nekez etorriko direla gurera.

Baina plazer hutsa izan da atzokoa. Jakinmina ere piztu dugula esan dezakegu. Nahi badugu, ahal dugu,

Hitz higatuen zentzuaren bila

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, S(u/a)minetik bakera

BizimiñakOroimena” da ahuldutako berba horietako bat, zentzu politikoan noski. “Memoria historikoa”, kontzeptu gisa, hamaika modutan interpretatzen da. Baina nik, gaur, “memoria historiaurreko” hartatik hasiko naiz. Historikoa baino prehistorikoa, bai. Mendietako goiko aldeetan dauden hilarri eta hilerri haien historiaurreko ondareaz. Pasa den astean, Urnietan, Onddi-Mandoegi estazio megalitikoa geneukan geure gainean. Datorren astean, Legazpin, Satui-Arrolamendi-koa. Eta hurrengo hilabetean, Beasainen, gertu edukiko dugu Aralar-eko historiaurreko santutegi erraldoi liluragarri hura. Hor goian lurperatzen zituzten gure arbasoak, alegia.

Bizikidetza“. Bertze ele higatu bat. Aste honetan beste ahalegin bat egin dute (dugu) Urnietan hau guztia zer den ulertzeko, nondik heltzeko hala memoriari nola elkarbizitzari. “Bizimiñak” antzezlana ekarri ziguten Maddi Iratzoki, Dani Iratzoki eta Itziar Elías-ek (argazkian). Daniren gitarrak eta ahotsak lagundurik, Maddik eta Itziarrek antzezten dute elkarrizketa bat, jolas eszeniko bat, irudiekin eta musikarekin txirikordaturik. Punturik sendoenak iruditu zitzaizkidan jasotako testigantzak, biktima batzuen audioak. Entzutearen garrantzia azpimarratzea, asmatu dute goitik behera honetan ere. Eta estetikaren aldetik, asko gustatu zitzaidan isiltasunaren eszena, hiruen arteko elkarrizketa behin eta berriz isilarazten diotenean elkarri. Errealitate gordinaren metafora bikaina. Elkarbizitzarako oztopo latza.

Eta amaitzeko, azken hitz higatua: “Biktimismoa“. SBn honi buruzko testu bat jaso dugu, Arantxa Urretabizkaiarena. Eta azken egun hauetan bururatzen zaidan ahalik eta adibiderik hoberena eszenaratu dute Altsasun. Biktimismoaren gainean biktimismo gehiago. Bizikidetzaren antipodetan galduta.

Astegoien eder!

 

PD.- Etorkizuneko oroitzapenak. Beste kontzeptu interesgarri bat, nahiko eraikitzailea topatu dut Fabian Laespadaren testu hau (“Memorias de futuro”).

PD’.- Eta albiste onak Arrasatetik.

 

Lekeitioak

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Literaturan, Oroimenean

KurikUdarekin eta haurtzaroarekin lotzen dut nik Lekeitio. Otoio, Karraspio, uhartea, itsasargia, olatu-horma. Lopez izozkiak, Aralde liburudenda, Antzar Eguna, Itxas Soinua, kaxarranka. Mendexa, Amoroto, Oleta. “La muerte de Mikel“. Nostalgia. Gaur egun urtean behin edo birritan egiten dudan bidaia iraganaldira. Ez dauden pertsona askoren paisaia, ez dauden pertsona horiei esker ezagututakoa. Hizkuntzarekin (euskalkiarekin) kontzientzia piztu eta sendotu zidan herria. Orain dauden eta gero etortzen joan diren pertsonekin konpartitzen ditudan Lekeitio hauek guztiak.

Azken urte hauetan martxan ipini dute Lekeition aldizkari bat, inoizkari bat, kontu historiko eta kulturalak ekartzen dituena modu informal baina zehatz eta txukunean. “Kurik” ezagutarazi didan pertsona “gero etortzen joan diren” horietako bat da, Oier Gorosabel eibarnauta mutilmedia. Hirugarren eta azken zenbakiak kanposantuko kontuak, elizako hilobiak (“ars moriendi”), herriko lurperatzaileak, Izpazterreko hilketak, izurrite beltza Lekeition eta abar luzea ekartzen ditu. Mamitsua eta interesgarria guztiz.

Eta gainera, borobiltzeko, herriarekin (eta heriotzarekin) oso lotutako liburu bat erori zait eskuetara: “Erreka haizea”, Sonia Gonzalezena. Lekeitioekin txunditutako Bilboaldeko beste pertsona bat.

Badaukat oporren bigarren zati honetarako material ederra.

 

 

Mendiak hilerri

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Oroimenean

hernioEdo mendiak bidegurutze, Nagore Etxeberriak gaurko egunkarian ederki idatzi duen moduan. Duela lau urte Gipuzkoako Foru Aldundiak mendi tontorretan dauden gurutzeen ondoan bestelako gurutzeen presentzia arautzen hasi zen. Begi bistakoak dira ondorioak. Hernion adibidez lehenagoko irudia post honen argazkian dagoena zen. Gaur egun dexente aldatu da kontua.

Hildako mendizaleen alde eginiko omenaldiak modu askotara egin daitezke, eta egia da politenetarikoa eta iraunkorrenetarikoa zuhaitz bat landatzea dela, plaka txiki batekin batera. Gaia arras interesgarria, kultura askotan ikusten dena eta gainera antzinatik datorrena, hildakoak mendietan omentzearena. Errautsak botatzearenak ere bere arauak eduki baditu. Azken finean lekua guztiontzat badago, baina hemen ere zibismoa erakustea are politago eta iraunkorrago bihurtzen ditu geure keinuak eta erritoak.

Espero dezagun seme-alabak sasoian egotea geuri tokatuko zaigunean.

PD.-Literatura gomendioa: “Mendi-joak” (Aingeru Epaltza). Aspaldian ez nuen hainbeste disfrutatzen liburu batekin. Urtebetetze oparia gainera, eskerrik asko familia!

 

Aitajauna

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Oroimenean, Zaintzaileak

ikazkinaMenditerapia: Naturan zeharkaldiekin gozatu, tontorrez tontor gorputza eta arima elikatuz. Gauza gutxi bururatzen zaizkit hau baino betegarriagoak, laneko geure ur handietatik kanpo.

Beste garai batean, mendia bera zen ogibide. Eguraldi kontuak gaurko modu obsesiboan begiratu barik, benetako hotza, benetako lainoak eta benetako elurra eta euria zeudenean. Hori guztia egunez eta gauez, txondorra zaintzen adarrekin eta belarrarekin egindako etxoletan lo egiten (edo), orain ditugun arropa termikoak eduki barik.

Hizkuntzak ikasteko, hegazkin batean montatu ordez, mandoa hartu eta Elgeako mendilerroa zeharkatu Araba aldean gaztelania deskubritzeko. Elizmutil, abeltzain, ikazkin, senarra, aita, anaia… Desberdin bizi eta hiltzen da hirietan eta herrietan, ospitalean edo etxean, kalean edo baserrian. Kasu batzuetan oraindik ere horrela gertatzen da, zorionez. Familia alboan eta bikain zainduta, herriko medikuaren laguntzaz, historian beti izan den moduan. Baretasunez, naturaltasun osoz, dotoreziaz. Bizi izan zaren moduan hil, zirkulua osatuz.

Gainera maiatzaren egun seinalatu batean. Bestela ere ez ginen ahaztuko, baina horrela are gutxiago.

 

Eliza 2000 Herria: Jaio, bizi, hil

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Aulki Hutsak, Bizi gara!, Dolua, Sarean

jaiobizihilKepa Martinez de Lagos-en bidez jaso nuen gonbidapena monografiko honetan parte hartzeko, Iker Bilboko lagunaren aitaren bidez. Eliza 2000 Herria elkarteari buruz entzuna neukan, eta Félix Placer teologoaz, eta egia esan kriston ilusioa egin zidan proposamena, azken finean Elizaren inguruko proiektua denez, neure biografiaren beste zirkulu bat osatzeko aukera bikaina.

Urrian argitaratu dute aldizkaria, 263 zenbakiduna, eta heriotzari buruzko monografia da, 38 urteetan lehenengo aldiz euren esanetan. Eta zinez aberatsa da emaitza, ikuspuntu askotatik lortu dutela jorratzea. Roberto Lazpita-k filosofia aldetik begiratzen dio heriotzari, Nietzsche eta Unamuno aipatuz besteak beste. Kepa Arrate-k bestela zen tradiziotik apunte batzuk ekartzen ditu. Aitxus Iñarra-k suizidioaz jarduten du, “Narayamako balada” pelikula japoniar klasikoa komentatuz adibide moduan. Arantxa Manterola luze dabil eutanasiari buruz, Nicolas Bonnemaison mediku lapurtarraren kasu ezaguna gogoraraziz. Jokin Urain-ek apunte antropologikoak egin ditu erritoei eta hileta kristauei buruz. Mikel Arizaleta-k, aldiz, “Jaungoikoa hil dela” iragartzen du. Maria Nely Vásquez-ek artikulu ederra idatzi du ondorengo bizitzari buruz, Hans Küng teologo ospetsuak ere “Heriotza zoriontsua” liburuan jasotzen duena. Heriotza arreba/ahizpa moduan kontzeptu frantziskotarra Donepetri-k aukeratu du.  Eta Gregorio Ubierna-k heriotzaren aurreko beldurra modu gordinean erakusten du.

“Heriotza eta gero: bizitza gelditzen garenontzat”  idatzi dut nik. Eskatu zidaten “Aulki Hutsak” -etik abiatzea eta egin dudana izan da disekzio bat. Hasteko, doluak pluralean tratatuz eta ondo hiltzearen desioari buruz bi hitz. Dokumentalaren arlo espirituala errepasatuz gero, Errenteriako Fatima parrokiaren taldearen aportazioa, Julio Etxeberriaren heriotza eta hiletaren, Arantzazuko santutegiaren presentzia, eta inguruan Marije Goikoetxea, Izaskun Andonegi eta Arantzazu Ibarrondo bereziki. Xabier Leteren otoitza hiru ahotsetan eta Julio Gómez-en “La hora de la verdad” liburua. Eta kontrapuntuan, Koldo Martinez-en pasarte gogoangarria eta Lori Thompson-en puntua hileta zibilei buruz. Ipar eta Hegoaren arteko kontrasteekin amaitzen dut, filmografia proposamen batzuekin batera.

Kanpoan gelditu dira Imanol Miner eta Naiara Palacín-en aipamenak haserreari buruz, Jaungoikoarekin, Arantzazuko amabirjinarekin, bete-betean hemen ere sartu behar zirenak.

Bizi gara!

A plebia amariella

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Dolua, Literaturan

plebiamariellaSan Juan de la Peña ikusgarria bisitatu ondoren, Mariano Bandrés-en aztarnak bilatzen ibili nintzen Bernués herri txikian. Argentinarrak hemen Mundu Zaharrean arbasoen bila dabiltzan moduan, hain zuzen ere. Ez nuen zehazki ezer topatu, ez hilerrian, ez elizako sakristian liburu zahar haien artean. Jacako katedraleko artxiboetan akaso, esan zidan herriko apaizak, eta hara jaitsi ginen.

Baina aitonaren bataio-agiria edo dena-delakoaren atzetik jarraitu ordez, katedral inguruan liburudenda batean sartu nintzen, oso itxura onekoa. Eta bertan benetako harribitxi bat aurkitu nuen, izan ere itxuraz gain mamia ere bazegoen dendaren barruan. Orain dela urte mordoa irakurritako liburua han zegoen, aragoierara itzulita. Julio Llamazaresek erretrataturiko Ainielle herrian egindako hizkuntzara itzulita. Nire aitona Marianoren familiak egindako hizkuntza, ziur naiz.

Gozamena izan da istorio hau berriro hartu izana, eta aragoieraz lehenengo aldiz liburu bat irakurri izana zer esanik ez. “Euri horia” galera askoren kontakizuna da, dolu anitzena. Heriotza, ihesa, bakardadea, zahartzaroa, burugogorkeria. Lehenaldi eta orainaldiaren arteko azken zubia. Huescako Pirinioetako mundu oso baten azken arnasak, agure baten begietatik eta ahotik jasota:

Muitos tiempos, ébanos prebau  de bibir de culas a o recuerdo y de xublidar mesmo l’asperanza. Pero ye difízil aconotar-se a combibir con un pantasma. Ye muito difízil borrar de l’esmo as racadas d’o pasau cuan o dandalo alimenta o deseyo y acamatona asperanzas sobre a negazión. A muerte tiene, por o menos, imáxens palpiables: a fuesa, as parabras, as flors que esbiellan a cara d’o recuerdo y más que más a conzenzia clara d’a inrebersibildá que s’encada en o tiempo y fa que l’ausenzia siga un costumbre adibiu. A disparixión, por contras, no n’e tiene de güegas ni sisquiera ta ella mesma; no ye un estau, sino a suya negazión.

 

Martina

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Onkologikoak ez direnak

martinaBeste garai bateko emakumea da, lurralde honetakoa bai baina desagertzear dagoen mundu batekoa, zirimiriarena, Zubiaurretar margolariena. Hain zuzen ere mundu honekin interesa galdu duela ematen du, “off” botoia sakatu duela eta badoala. Ez dauka minbizirik edo Alzheimerrik. Bihotz eta biriketako gaixotasun kronikoak ditu, baina hain ohikoak ez direnak. Urte mordoa ditu eta asko kontatzeko, baina hitz egiteko, jateko eta bizitzeko gogo eskasa.

Isil-isilik joango da, eta berarekin batera eramango du geure ondarearen puxka eder bat. Pozik egon gaitezke ezagutu zaitugulako. Zeu eta zeure kastakoak. Etxean neure amatxi propioa adibidez.

Zerbait ikasi dugula uste dut.

 

Arimen Eguna

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Bizi gara!, Oroimenean

 

800px-Jakub_Schikaneder_-_All_Souls'_Day

“Beti iruditu izan zait denik bertsorik zailena dela eskelakoa. Eskakizun dexente izaten ditugu eta abailune hori jasaten ari denari nekez esango diozu ezetz. Baina baiezkoarekin hasten dira arazoak. Izan ere, ez baita distantzia oneko hilik. Hurbilekoa bada, den-dena adierazi nahiak eta bikaintasunaren bila derrigor ibiltze horrek kamusten zaitu. Urrutikoa delarik, hasten zara bila eta inpostore sentitzen, beste batek hain eder ez izan arren zinez eta egiaz esango zituzkeen gauzak esaten.”

Andoni Egaña. “Nola agurtu.”

“Maite dut gaurko eguna, gaurko egunean beren hildakoei loreak eramaten zizkieten hildakoak baditudalako. Maite dut gaurko eguna, ohitura bat galdu ondoren, horixe baino ez zaidalako gelditzen.”

Anjel Erro. “Omiasandu.”

“Bizitzaren azken egunetan artearen edertasuna sentitu nahi dute zenbait gaixok. Donald Amsterdameko Rijksmuseumera eraman zuten elkarteko boluntarioek. (…) Rembrandten koadro baten aurrean gelditu zen Donald. Ez zuen ordura arte ikusi. Lana amaitu gabe omen zegoen pintorea hil zenean. «Bizitza bat inoiz ez da amaitzen. Nire bizitza amaitu gabe dago, eta koadro hau ere amaitu gabe dago», esan zuen.”

Jose Maria Pastor. “Azken eguna Rembrandtekin.”

 

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer

Skip to toolbar