You are browsing the archive for Dolua.

Mendian heriotza eta bizitza

%A %B %e%q, %Y in Dolua, Mendian

elkarrizketanagoreSECPAL 2018 biltzarraren ateetan gaude, eta pasa den astean amaitu genituen honekin lotuta eta hirira begira egindako kultura ekitaldiak Gasteizen. Esperientzia itzela izan da, eta zikloa amaitzeko Jorge Nagorerekin egindako elkarrizketa egiteko zortea eduki nuen. Naturaltasuna eta hurbiltasuna izan ziren elkarrizketaren bi ezaugarri nagusiak, nire ustez pertsona askok baloratzen ditugunak. Eta bitxikeria bat, mediku bat kazetari bat elkarrizketatzen!

Jorgerekin konpartitu genituen Maria Coffeyren testu horiek, jakinimina piztu zuen liburutik. Jorgek elkarbanatu zuen gurekin haren ama hil zenean berak idatzitakoa, doluari buruzko bere hausnarketa batzuk, Iñaki Otxoa de Olzarekin bizitako hainbat pasarte. Mendian hil. Hirian hil. Mendian heriotza eta bizitza, hiltzeko lekua izan daitekeena, baita bizitzaz ondo disfrtutatzekoa. Mendia sendabidea, otoitz lekua, barneko bidaiak egiteko aproposa.

Pasa den astean Juanjo San Sebastianen hausnarketa hauek ez genituen komentatu, baina zorionez bibliografia ona eta zabala dugu aukeran honi guztiari buruz irakurtzeko. Plazer bat.

Malta hirukoitza

%A %B %e%q, %Y in Antzerkian, Dolua, S(u/a)minetik bakera

AntzokiaEuskarazko antzerkiak loraldi interesgarria bizi duela, zinemak bezala, ez dut uste asko esatea denik. Heriotza gizartean ikusgarri eta entzungarri ertz askotatik egiten saiatzen ari direla, antzerkian ere, hori bada errealitate bat. Hiru adibide erakargarri ekarri nahi dizuet, ea nik neuk harrapatzerik noiz edukiko dudan:

  1. Ze Onda antzerki taldeak “Heriotza bikoitza / Doble malta” estreinatu zuen duela 4 hilabete eskas, baina hiru antzezlanen artean ibilbiderik luzeena daukana da. Miren Gaztañaga eta Eneko Sagardoy aktore lanetan, “The Tibetan Book of Living and Dying” liburua oinarri moduan hartuta nolabait. Mandalara talde oriotarraren laguntzarekin, besteak beste.
  2. “Izar” bigarren proposamena da. Marie de Jongh antzeztaldeak egindakoa, Jokin Oregi eta konpainiak alegia. Itsas-izarrek daukaten metamorfosirako gaitasuna ikur moduan erabiltzen dute doluaren aurrean gizakiok dauzkagun aukerak plazaratzeko. Poesia hutsa.
  3. “Bizimiñak” hirugarrena eta azkena da (post honetan), biolentzia eta dolua uztartzen, euskal gatazkak lagatako minak eta zauriak. Pasa den ostiralean Azpeitian aurkeztu dute. Iradokizun hirukoitza oso kontuan hartzekoa da. Azken hau, gainera, gertu-gertu sumatu dugu.

Voilà!

Arrasatetik Bartzelonara

%A %B %e%q, %Y in Aulki Hutsak, Dolua, S(u/a)minetik bakera

santantoniJauzi itzela da 20.000 biztanleko herri batetik 3 milioi pertsona bizi den hiri baterakoa. Tarteko geldialdia egin izana zen asmoa, baina gauzak horrela atera dira. “De la ira amarga a la pau” izenburua edukiko du ekitaldiak katalanez, narratzaileak Robert Manrique eta Rosa Lluch izango dira eta aretoa Calàbria 66 izenekoa, ONCE erakundearen eraikin zaharra, Sant Antoni auzoko elkarteek berreskuratua kultura, hezkuntza eta elkarlanerako.

Robert duela 3 urte luze ezagutu nuen Monzón (Huesca) herrian, Marta Sariñenaren ekimenez eta han “Aulki Hutsak“-ekin egin genuen proiekzioaren inguruan. Urteekin, zirkuluak behin eta berriz ixten nabilelako sentsazioa gero eta handiagoa daukat, eta hau guztia horren adibide argia da. Marta, izan ere, Alba Payàs psikoterapeuta eta maistraren ikaslea izan zen, Izaskun Andonegi, Maite Urzain eta Nuria Vega izan diren moduan. Eta Alba, doluaren arloan, erreferentziazko pertsona da hala Penintsula Iberikoan nola hemendik kanpoan ere. Horregatik izan da hain garrantzitsua Albaren parte hartzea “S(u/a)minetik bakera“-n. Horregatik eta Aitor “Mudoh” eta biok bere jarraitzaileak garelako.

Otsailaren 24an daukagu hitzordua Bartzelonan, Alba Payàs ekitaldira gonbidatuta dago, eta berarekin batera hango lagunak eta etorri nahi duen oro. Bartzelonako Euskal Etxean ere abisatu dugu (eskerrik asko Josune), bertan “AH”-ekin izandako harremanaren haritik. Beste zirkulu bat.

Asteburua aprobetxatuko dugu La ferida d’Hipercor. Barcelona 1987 erakusketa bisitatzeko, Bartzelonako Historia Museo zoragarriaren barruan. Gainera, bisita gidatu oso bereziaren bidez, Robert beraren eskutik. Borobila.

Eta azken zirkulua, dakigunez, Rosarekin itxiko dugu. Ernest bere aita “Elkarri”-ren inguruan zegoen, elkartearen kidea zen, nire aita eta biok bezala. Izan ere, “SB”-k ederki jasotzen du “Elkarri”-ren izpiritua. Eta, gauza jakina da, Ernest Lluch Donostia zale handia izan zen. Gaur egun Amarako kultur etxeak bere izena darama, Anoeta estadioan. Hortik gora, ospitaleen gunean, nire gurasoak bizi ziren, eta bertan etxean hil ziren. Ama duela 3 urte (osteguna izan da bere urteurrena), aita duela 10.

Katea ez da eten.

Cacharpaya

%A %B %e%q, %Y in Dolua, Osatzaile zauritua

Conchita1993Izeba Conchitak 64 bat urte zeukan eta neuk 21, 1993ko udan ateratako argazki honetan. Lehendabiziko aldiz joan nintzen Ameriketara orduan, Hego Amerikara zehazkiago, Boliviara hain zuzen ere.

Txikitan izeba Conchitarena misterio handi xamar bat zen niretzat. Lehenengo oroitzapena daukat aireportura joan ginenekoa, Madrilen, berari agur esatera. Bolivian eman zituen urte mordoa, Santa Cruzeko departamenduan, Jorochito herrian, ospitale dermatologiko baten sortzaile nagusietakoa izan zen. Moja zen, Karitatearen Alaben kongregaziokoa. Eta erizaina. Misterioa handitzen zuena legen beltza zen. Gaixotasun beldurgarri hura zeukaten Jorochitoko ospitalean zeuden gaixo gehienek, eta geure izeba handiak zaintzen zituen herrialde urrun hartan. Lesaka haren jaiolekutik hain urruti.

Medikuntzako laugarren ikasturtean nengoen lehenengo aldiz bisitan joan nintzaionean, 1993 hartan. Erabateko bizipena izan zen hura, han egotea urteetan mirestutako emakume harekin: (Sor) Concepción Zubigaray Iturria. Bitxia izan zen harekin euskaraz egitea hain toki urrunean. Urte haietan gainera Xabier Azkargorta izan zen Boliviako futbol selekzio nazioanalaren hautatzailea, eta izeba harro-harro zegoen, futbola berari fondoan bost axola zitzaion arren.

Bigarren aldiz bisitatu nuen urte batzuk gerago, medikua eginda ordurako. Baina lehenengo bisitan egin nuen Medikuntzaren inguruan gauza handienetarikoa: ume bat mundura ekartzen laguntzea. Orain (ustez) kontrako jardueran baldin banago ere, pertsonak ondo hiltzen laguntzen, orduan bizipen zoragarri hura eduki nuen. Gaixo legendunak ere ezagutu nituen, noski. Eta tratamendu sendagarriak iritsi zireneko garaiaren lekukoa ere izan nintzen.

Hirugarren bisita, Maiderrekin izan zen, ezkondu aurreko urtean, 2004an. Urte gutxi batzuk geroago izeba Conchita Europara itzuli zen, Nafarroara zehazkiago, Iruñera hain zuzen ere.  Ordutik gauza askoren lekuko izan da, Evo Moralesen presidentza adibidez. Baina, beste ezeren gainetik, izeba Conchita azken hamarkada luze honetan bere munduaren gainbeheraren lekukoa izan da. Bisitaz bisita, tristeziaz baina onarpenez bere kongregazioaren kideen zahartze prozesuaz ederki jabetu zen. Baita bere makaltze propioaz ere, urtez urte zaharrago eta baxuago.

Urtarrilaren 10ean hil da, 88 urterekin, eta berarekin batera mundu oso baten itzaltzea irudikatzen dut nik. Izebak berak aurreikusten zuena, serenitate handiz. Eta sosegu hartan hil da Iruñean, beste emakume zoragarri bat ondoan zeukalarik. Caminori esker bidea beste modu batean ikus dezaket. Agurra (cacharpaya) beti tristea da, baina askoz tristeagoa izango zen inoiz izeba Conchita ezagutu ez izana. Zorte handia eduki dugu.

Erditze baten kronika

%A %B %e%q, %Y in Bizi gara!, Dolua, S(u/a)minetik bakera

595.Biktimak.Olatz.Sandra.Suminetik.BakeraLaugarren seme-alaba. Beste alaba bat, eta “Aulki hutsak” bezala “S(u/a)minetik bakera” ere abenduan jaio da. 12 hilabeteko haurdunaldiaren ostean ostegun honetan, Amaia Antzokian, abenduaren 14an munduratu dugu Mondragoen. Argazkian (“Mondraberri”-ko Gontzal Landarena) ikusi dezakezue erditzearen azken unea.

Ez zen lan erraza izan narratzaileentzat. Muntaketa txukuna egin du Josu Txintxurretak (Arteman), eta are txukunagoa gelditzeko doitze batzuk egin beharko ditugu hurrengo emanaldirako (Azpeitiko San Agustinen?). Azkenik, eszenaratze ederra egin zuten Koldo Rodriguez Bengoak eta Naia Egiluz Mojasek. Koldo, Naia, Mudoh eta laurok amateurrak garela kontuan hartuta. Norberak, ordea, izaera, ibilbidea eta sena baditu, bizitzak emandako baliabideak eta intuizioak. Eta hori ederto transmititu zuten eszenatokian Naiak eta Koldok. Izan ere, emanaldi bakoitza desberdina izango da hauxe dela-eta, narratzaile bikote bakoitzaren estiloagatik.

Bestela, Andoni Zubiaga “Sonny”-k lagundu zuen eguenean argiztatze lanetan. Beste arlo ezezagun bat guretako. Mudoh-k, bitartean, agertokiaren atzekaldeko ezkerraldean nahiago izan zuen iluntasunean gelditu. Ez isiltasunean alabaina. Haren musika konposizioa lagun, obra betea agertu zitzaigun, eta une indartsuena laugarren eta azken atalean. “Prayers of the mothers” bideo israeldar-palestinarra bikain borobildu zuen Aitorrek, txapela kentzeko moduan.

Eta Sandra Carrasco eta Olatz Etxabe, honen guztiaren erdigunean. Pantailan eta eszenatokiaren gainean, argazkian ikusten duzuen moduan. Konfiantza lortzea zen lehenengo urratsa eta garrantzitsuena. Bizitza honetan lortu dezakezun gauzarik handienen artean dagoena. Konfiantza zatarkeriarik ez genuela egingo, errespetuz jokatuko genuela, morbo guztietatik at. Eta bigarren urratsa zintzotasuna da. Eta modu horretan jokatu dute Olatzek eta Sandrak, bakoitza haren nortasunarekin, norberaren hizkuntzaz, ibilbideaz eta senaz, euren baliabideekin eta intuizioekin. Eta ostegunean euren presentziarekin. Oso eskertuta nago.

Baita publikoan egon ziren guztiekin, batzuk lagunak, lankideak, pazienteak edo pazienteen senideak. Bestelako herritarrak. Alkatesa eta udal batzordekideak. Bero horregatik guztiagatik oso eskertuta nago.

Pello, Aiora, AH eta SB. Eta Maider obra honen narratzaile moduan ere bai. Familia ederra.

Info+:

“Suminetik/saminetik bakera estreinatu da” (Mondraberri)

“Bakerako jarrera” (Berria)

“Bizikidetzaren bidean, doluan elkar ulertu” (Gara)

“De la furia y del dolor hasta la paz” (Diario Vasco)

Ur handitan (2 eta 3)

%A %B %e%q, %Y in Dolua, Sarean

urhanditanAzalean gelditu ala murgildu sakonerantz. Ez da hain erosoa barrura sartzea, beldurra ematen du ez jakiteak zer egongo ote den hondoan. Telebistako eredurik arrakastatsuenak azaleko kontuak haizeratzen dituztenak dira, futbola barne. Morboak ere bapo elikatzen gaitu. Txutxumutxuek. Inora ez doazen eztabaida saioek.

Baina badaude harribitxiak. Bete-betean asmatzen duten saioak, pentsarazi zaituztenak, publiko handiak ezagutu ere ez dituenak. Zentzu batean, delicatessen. Eta pozgarria da euskarazko telebista publikoan horietako gutiziak topatzea, publiko handi horrengana iritsiko ez direnak, geure artean dastatu eta gozatuko ditugunak.

Xabier Madariagak, Fermin Etxegoienek eta lantalde guztiak zerbait desberdina ekartzen digute astero. Jaime Otamendik eta lankideek bere garaian asmatu zuten modu berean: “Ur handitan”. Blog honetan lehenago aipatu duguna. Izan ere, hau da hirugarren aldia era batean edo bestean bertan parte hartu dudana. Dokumentalarekin Otamendiren etapan, eta azken hilabete hauetan Madariagarekin heriotzari buruzko saioan eta atzo doluaren esparrua jorratu duena.

Oso eskertzekoa da ahalegin selektiboa, sentiberatasuna, musika hautaketa undergrounda, jendetzatik aldentzen dena. Arretaz eta artifiziorik gabe egindakoa. Burura baino gehiago bihotzera iristen da eta hori gauza handia da. Telesperpento gehienetan ezin dute gauza bera esan. Ondo goazela seinale. Beldurrik gabe hondoraino.

Atzoko saioa osorik ikus-entzuteko.

 

Banaketak

%A %B %e%q, %Y in Dolua, S(u/a)minetik bakera

HausturaHeriotzak soilik ez du dolua ekartzen. Bestelako galeren artean harremanen apurketak daude. Lan harreman bat galtzea, langabezian gelditzea. Lagun biren artean haserretzea eta bakoitzak bere bidetik jarraitu. Dibortzioak.

Batzuetan jende komunitateak dira banatzen direnak. Lurralde bat beste lurralde batetik. Eta bi pertsonen artean bezala, baketsuagoa edo bortitzagoa izan daiteke prozesua. Gorrotoa, amorrua, errealitatea desitxuratzea. Sumina, irainak, gutxiesteak, mehatxuak, tratu txarrak. Indarkeria. Mina, zauri fisikoak eta psikikoak.

Baina badira egoera onartzera iristen direnak eta bakea azkenean topatzen dutenak. Nork esan du bikote harreman bat apurtu ostean, dolua pasatu ostean, ezin dela beste harreman mota bat aurkitu, zeozer zibilizatua? Heldutasun maila altuak eskatzen ditu. Barne hazkuntza pertsonal egokia. Auzolagunak besterik gabe, bakoitza bere etxean.

Norbanakoen artean bezala, lurraldeen artean ere.

Hamarkada bat

%A %B %e%q, %Y in Bizi gara!, Dolua, Oroimenean

lindholmhojeGustua bidaiak prestatzeko, bizitzeko eta gogoratzeko, hiru momentuak dastatzea. Hizkuntzak erabiltzea, janari ezohikoak dastatzea eta usaintzea, lekuetako irratiak entzutea, giza patroi desberdinei begiratzea. Hala baseliza txikiak nola katedrala erraldoiak bisitatzea. Monasterioetako edo klaustroetako babesa sentitzea. Eta lainoekin eta euriarekin ez izutzea, are gehiago maitatzen ikastea.

Txikitako bidaia luze horiek, Gaztelatik Euskal Herrira eta alderantziz, leihoetatik zeru horiek, errepidean kamioiak eta kamioiak. Eta musika klasikoa*, ezaugarri nagusia, aukeran barrokoa. Mocedades eta  Oskorri ere bai, haurtzaroko diasporako soinu banda. Geure umeentzat, bidaien oroitzapen musikalak Petti eta Ruper Ordorika izango dira beharbada, eta klasikoa ere fondoko teloian ibiliko da, katearen jarraipena.

Hori guztia eta hainbat gauza gehiago utzi zidan bizi ondare moduan aitak. Oroitzapen moduan betiko eramango ditut nirekin, aurten Danimarkaraino. Baloreak ere txertatuta ditut eta eurak ere beti nirekin eramaten saiatzen naiz. Eta horietako batzuk hain zuzen ere pelikula daniar batekin islatzen dira. Nazioarteko kooperazioa adibidez, filmean agertzen den dramatismorik gabe, zorionez. Mediku profesioa, minbizia eta heriotzarekiko harremana, dolu pertsonalak kudeatzea, aita moduan sarritan daukagun lan nekeza. Ederki islatzen dira “Haevnen / In a better world” Oscar saridunean (Susanne Bier, 2010). Minbizia eta heriotza, uztailaren 22an hamar urte bete dira. Ordutik bi jaiotza, Ilazki eta Aiorarenak etorri dira, eta beste heriotza bat, amarena, minbiziarengatik berriro ere.

Badago beste pelikula danimarkar bat zerrendan, honekin guztiarekin bat egiten duena eta hango paisaiak eta isiltasunak ondo islatzen dituena, “Stille hjerte / Silent heart” (Bille August, 2014), eutanasiaren ingurukoa eta Donostiako Zinemaldian urte hartan aurkeztu zutena.

Alberto Peña Iturria (1942-2007). In memoriam.

PD.- Argazkian, Lindholm Hoje hilerri bikingoa. Aalborg inguruan.

*Adibidez Carl Nielsen, Symphony 4. Daniar ezagun bat aukeratzeagatik.

 

 

Dolu gazteak

%A %B %e%q, %Y in Dolua

DolugazteaManchesterreko atentatuak eragindako dolu kolektiboan, biktimen artean umeak eta gazteak egotea gehien astindu gintuena izan zen. Lehen Munduan ez gaude ohituta behintzat, umeak eta gazteak hiltzea beste latitude batzuetako gertakariak dira, Ekialde Hurbilekoak, Afrika beltzekoak, herrialde urrun haietakoak.

Neure biografian, ordea, goiz hasi nintzen heriotzaren aurrean ipintzen. 12-14 urte edukiko nituen bi lagun hil zirenean, bat errepideko istripu batean (erabat ezohikoa adin hartan) eta bestea etxean gertatutako beste istripu batean, festa baten baitan, balkoitik behera amilduta. Hirugarren istripu bat ere gertatu zen urte haietan, pistola bat tarteko, geure eraikinean bertan. Urte haiek baino lehen, umetan aitona Marianoren heriotza ezagutu nuen. Eta egia esan galera garrantzitsuak dira etxe-aldaketak ere, bizitokiz aldatzea, leku batetik bestera joatea 10 urterekin, 17rekin, 24rekin. Lagunei eta tokiei agur esan behar izatea behin eta berriz. Baita buruko ileari goiz agur esan behar izatea ere! Guraso biak goiz galdu ditugula esan dezakegu hiru anaia-arrebok, datorren hilabetean 10 urte izango dira aita hil zela.

Horregatik hau guztia interesatzen zait modu honetan. Horregatik pozten naiz jende gazteak honi buruz interesa erakusten duenean. Aste honetan bertan adibidez, geure bigarren Death Cafea egin dugunean hemen Zarautzen eta 20 urteko mutil bat bere amarekin hurbildu denean Zumaiatik. Edo Gasteizko Hala Bedi Irratian saio bat egin dutenean aurretiazko borondateen inguruan (!), jende gaztea heriotzaren existentziaz hausnartzen entzutea. Pozgarria benetan.

Info+: “Duelo infantil y adolescente” (Artmemori)

El comensal

%A %B %e%q, %Y in Dolua, Literaturan, S(u/a)minetik bakera

elcomensalGabriela Ybarra jaio baino 6 urte lehenago ETAk bere aitona, Javier Ybarra, bahitu eta hil zuen Barazar mendatearen inguruan, Zeanurin. Duela 6 urte, aldiz, bere ama hil zen minbiziak jota, ETAk bere jarduera behin betiko bertan behera lagako zuela aldarrikatu zue urtean, 2011an.

Hain zuzen ere, gaixotasunaren tarte guztian amaren alboan pasatako denborak eta bere heriotzak sortutako dolua egitean, ezagutu ez zuen aitonaren dolua egiteko balio izan dio idazleari, liburu honetan ederto islatzen duen moduan. Izenburuak erreferentzia egiten du mahai guztietan dagoen aulki huts horri, jada gurekin ez dagoen mahaikide horri…

Pasarte hau aukeratu dut ondo islatzen duelako pertsona baten eskuzabaltasun intelektuala, kasu honetan idazle honena. Familiaren dolu kolektibotik apur bat aldenduta, liburuaren amaiera aldera testu hau transkribitu du “El País” egunkaritik (2009/03/09). Hitzak Esteban Beltranenak, Giza Eskubideen irakaslea eta Amnesty Internationalen buruzagia:

“La tortura no se ve como un problema en España por nadie y tampoco por los medios de comunicación. (…) No conozco ningún país del mundo en el que no haya torturas y entiendo que el papel de los medios es investigarlas. Pareciera que el debate de la tortura está secuestrado por dos partes: una, el entorno abertzale que dice que siempre se tortura, lo cual no es verdad; y otra, el Gobierno y el resto, que dicen que nunca se tortura y hay suficientes garantías. Pareciera que no hay posibilidad de decir que los crímenes de ETA son terribles, hay que denunciarlos y sus responsables tienen que ir a la cárcel, y la tortura es otra crimen y hay que investigarlo.”

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer

Skip to toolbar