You are browsing the archive for Literaturan.

Olibondoen eta errautsaren erresuma

%A %B %e%q, %Y in Literaturan, S(u/a)minetik bakera

olibondoaLiburuak irakurtzeko garaia da uda aldia, eta aurten ondo nabil aprobetxatzen atsedenaldiak. Ikus-entzunezko proiektu berrian bete-betean sartuta, opor garaia izan arren, esku artean dudan liburua oso lotuta dago geure egitasmoaren izpirituarekin. “Kingdom of Olives and Ashes”  (Harper Collins, 2017) nazioarteko hainbat idazlek egindako istorio bilduma potoloa da, “Palestinako okupazioaren aurkako autoreek” idatzitakoa alegia, besteak beste Colum McCann, Jacqueline Woodson, Colm Toibin, Geraldine Brooks, Dave Eggers, Hari Kunzru, Raja Shehadeh, Mario Vargas Llosa eta Assaf Gavron.

Testuak ez dira fikziozkoak, estetikoki modu batekoak edo bestekoak dira, garbiagoak edo korapilotsuagoak, eta denek daukate amankomunean arima bat, askok ezinezkotzat ematen dutena, 50 urteko gatazka luzeak (eta aurretik zetorren guztiak) lagatako suntsipen, indarkeria, porrot egindako bake-itun, gorroto, heriotz eta hondakin guztiak direla-eta. “Ezinezko izpiritu” hori, hala ere, hauspotu nahi du liburu honek, atzean dituen herritar temati guztien gorazarrez. Eta denen buru, 2004an sortutako “Breaking the Silence” elkarte bakezalea, Shovrim Shtika hebreeraz, Israelgo soldadu ohiek osatutakoa eta euren herrialdeko armadak eragindako terrorea eta justizia eza salatzen dituena. Liburu honi esker jakin dut elkartea martxan dagoela oraindik, oztopo guztien gainetik, eta hori bakarrik mirari handi bat iruditzen zait. Vargas Llosak onartzen duen moduan, “los justos” edo justiziaren alde dagoen israeldar jendea ez da gai izan azken urte hauetan hauteskundeak irabazteko. Hedabideetatik hango informazioa nahiko ezabatuta dugun arren, tentsioak tinko dirau “Agindutako Lurraldean”. Baina bada zerbait kandela piztuta mantentzea.

Susiya, Jenin, Nablus, Hebron, Ramallah, Betleem, Jeriko, Jerusalem… Txikitako oroitzapenak pizten dituzten izen bibliko horiek guztiak, Jordanen mendebaldeko ibarra, olibondoen eta errautsaren erresuma. Zisjordania eta Gazako populazioaren artean dauden ekintzaile suizidek eragindakoak pantailetan ikusi ditugu urte hauetan guztietan, “Paradise Now” pelikula gogoangarrian ere bai. Al-Fatah, Hamas, Mossad, buruan izen ezagunak ditugu urtez urte entzundako albisteengatik. Baina orain irakurtzen ari naizen liburuan bestelako kontzeptuak azpimarratzen dituzte, hain zuzen ere erresilientzia, erresistentzia eta mugarik gabeko pazientzia, apartheid postmoderno honetan bizirik ateratzearen artea. “Israel-Palestina” utopia handi hartan.

 

Morfinari uko egitea

%A %B %e%q, %Y in Literaturan, Osatzetik Arintzera

ionaheathMari Karmenetaz gogoratu naiz, ezinbestean. Eta gogora etorri zait Maider ere bai, eta itzuli naiz jaiotza eta heriotzaren arteko paralelismoetara. Epiduralari uko egitea erditzearen kontrola edukitzeko, sentsazio guztien jabe izateko, bizitzan oso gutxitan (behin, birritan, hiru aldiz?) gertatu ahal zaizun bizipen kardinal hau %100ean sentitzea… Bizitzaren hasieran planteamendu hau ez da gehienek aukeratzen dutena geure Lehen Munduan, mina kentzeko bide azkarra eta arrisku txikikoa daukagunetik emakume mendebaldar gehienek epidurala hautatzen dute.

Eta bizitzaren amaieran? Iona Heath  familia mediku britainiarrak (argazkian) antzeko zerbait proposatzen du “Ayudar a morir”* (Katz, 2008) liburuan, “Vivos hasta la muerte” atalean: behin bakarrik hiltzen gara, eta aukera eduki behar dugu bizipen garrantzitsu hau nahi dugun moduan edukitzeko, baita morfinari uko egiteko ere. Mina sentitzea bizirik sentitzea denez, eta ezabatutako minak ordea adimen zentzu asko desagerraraztea dakarrenez. Beste aukera bat da, egia esan neuk orain arte oso kasu bakanetan somatu dudana. Beste aukera bat, eutanasia edo lagundutako suizidioarena bezala, planteatzen duena mina eta sufrimendu handiak sentitzen hasi baino lehen, autonomia funtzionala galdu baino lehen, bizitzarekin amaitzea. Oso klabe ezberdina, bistan denez.

Izan daiteke, eta planteamendu hauen aurrean zabalik eta prest egon behar gara, soseguz hartutako erabaki guztiak errespetatzeko betebeharra dugunez. Neure ustez gutxiengo batek planteatuko dizkigute horrelakoak, hala batzuk nola besteak, eta gaixo eta familia gehienekin zainketa aringarrien filosofiarekin lan egin ahal izango dugula normalean. Beraz, zergatik eduki behar diogu beldurra eztabaida honi?

“Kenyan gaixoek azaltzen dute euren nahia hiltzeko euren buruak minetatik askatzeko, bitartean Eskoziako gaixoen hil nahia lotuta zegoen tratamendu medikoaren alboko eraginekin.”

(“Dying from cancer in developed and developing countries”. S.A. Murray et al.BMJ, 2003. Vol. 236; 368-371.)

Esker mila, Nerea, liburua uzteagatik. Ikasten jarraitzen dugu.

 

*”Jatorrizko izenburua: “Matters of life and death. Key writings”.

Mendiak bere itzala zabaltzen duen eremua

%A %B %e%q, %Y in Bizi gara!, Literaturan, Mendian Hil Hirian Hil

mariacoffeyUdako irakurketak ez dira beti arinak izaten. Ez duzu beti itsasoa aukeratzen. Batzuetan mendia tokatzen da, eta batzuetan mendia ez da izaten bizitzarako leku atsegina eta sendagarria. Aldi batzuetan heriotza eremua da, harrizko hilerria edo hilarria.

Duela urte batzuk Ramon Olasagasti gipuzkoarraren “Mendiminez” (Elkar, 2009) irakurri nuen, gero etorri zen Jorge Nagore nafarraren “Los 14 de Iñaki” (Saga, 2011), Juanjo San Sebastian bizkaitarraren “Cita con la cumbre”  (Desnivel, 2005) eta azkenik  Maria Coffey britainiarraren hau,“Where the mountain casts its shadow. The dark side of extreme adventure” hau, gazteleraz “Los zarpazos de la montaña. El lado oscuro del alpinismo extremo” (Desnivel, 2004).

Ugari dira liburuaren hariak, baina azpimarratu ditut pasarte hauek, lotuta daudenak muturreko mendigoizaletasunaren ezaugarri komun batzuekin: “Beti-gazte”  jarrera, sakon eta mugan bizitzekoa, arriskuaz elkarbizitzekoa, perfekzio uneak esperimentatzekoa, altuerako “mindfulness”  erabatekoa, espiritualtasunarekin modu batean edo bestean bat egiten duena, hilezkortasun fantasiatik hurbil:

“Adolescencia perpetua. Eterna juventud. Pese a sus críticas al ‘puer aeternus’, Marie-Louise Von Franz admite que tales individuos suelen irradiar un entusiasmo que revitaliza a las personas que tienen a su alrededor. Si se les obliga a crecer y a aceptar las cosas ordinarias de la vida, es inevitable que pierdan esa parte de exuberancia: “¿Cómo puede uno crecer sin perder la sensación de totalidad y de creatividad, de estar realmente vivo, que uno tiene en la juventud?”.

“Entonces tus sentidos se ponen en marcha de una manera que nunca habías experimentado. Todo tiene que ver con el riesgo: si la cagas, tienes muchas posibilidades de matarte. Catherine Mulvihill denominó tales situaciones como sus ‘escasos momentos de perfección’.”

“El maestro espiritual Ivanovice Gurdjieff describió la efímera sensación de estar completamete vivo como “un momento reintegrativo”. En budismo zen se alcanza a través de la meditación, y se llama ‘kensho’, o momento de sentirse uno con el universo. En el cristianismo es el concepto de aparición o epifanía, momento en el que se manifiesta Dios. Para Reinhold Meissner, “antes de alcanzar el campamento base, cuando sólo se ha hecho la mitad del camino de regreso a la civilización, al final de los peligros, ¡ése es el momento!”.

 

PD.- Mila esker Jorgeri bere gomendioagatik.

El comensal

%A %B %e%q, %Y in Dolua, Literaturan, S(u/a)minetik bakera

elcomensalGabriela Ybarra jaio baino 6 urte lehenago ETAk bere aitona, Javier Ybarra, bahitu eta hil zuen Barazar mendatearen inguruan, Zeanurin. Duela 6 urte, aldiz, bere ama hil zen minbiziak jota, ETAk bere jarduera behin betiko bertan behera lagako zuela aldarrikatu zue urtean, 2011an.

Hain zuzen ere, gaixotasunaren tarte guztian amaren alboan pasatako denborak eta bere heriotzak sortutako dolua egitean, ezagutu ez zuen aitonaren dolua egiteko balio izan dio idazleari, liburu honetan ederto islatzen duen moduan. Izenburuak erreferentzia egiten du mahai guztietan dagoen aulki huts horri, jada gurekin ez dagoen mahaikide horri…

Pasarte hau aukeratu dut ondo islatzen duelako pertsona baten eskuzabaltasun intelektuala, kasu honetan idazle honena. Familiaren dolu kolektibotik apur bat aldenduta, liburuaren amaiera aldera testu hau transkribitu du “El País” egunkaritik (2009/03/09). Hitzak Esteban Beltranenak, Giza Eskubideen irakaslea eta Amnesty Internationalen buruzagia:

“La tortura no se ve como un problema en España por nadie y tampoco por los medios de comunicación. (…) No conozco ningún país del mundo en el que no haya torturas y entiendo que el papel de los medios es investigarlas. Pareciera que el debate de la tortura está secuestrado por dos partes: una, el entorno abertzale que dice que siempre se tortura, lo cual no es verdad; y otra, el Gobierno y el resto, que dicen que nunca se tortura y hay suficientes garantías. Pareciera que no hay posibilidad de decir que los crímenes de ETA son terribles, hay que denunciarlos y sus responsables tienen que ir a la cárcel, y la tortura es otra crimen y hay que investigarlo.”

Poz aldrebesa

%A %B %e%q, %Y in Aulki Hutsak, Bizi gara!, Dolua, Literaturan, S(u/a)minetik bakera

pozaldrebesaGiza harreman (homosexual)en korapiloak, galerek sortutako sentipenak, dolua oso presente dago lehenengo orrialdeetatik liburu honen hondoan (eta azalean). 1980. hamarkadako Bilbo dago galdutako osagai horien artean, askori nostalgia ekartzen diguna, era pertsonal eta desberdinetan noski. Gainera, modu jostarian, egileak begiratzen die gaur egungo ikuspuntutik iraganaldiko elementu horietako batzuei. Azken finean osasuntsua den bidea hartuta, doluarena hain zuzen ere.

Juanjo Olasagarre (“Mandelaren Afrika”, 1998; “Ezinezko maletak”, 2004) ezagutu nuen zuzenean duela 2-3 urte, Botxo maitean. Mahaia konpartitu genuen eta pasatu nintzen bere irakurlea izatetik interlokutorea izatera. Atsegin handiz, afari eta afariondoko hartan luze egon ginen galeren inguruan, heriotzari buruz ere bai noski, baina beste zentzu bat bilatzen ari zen Juanjo lan honentzako dokumentatzen ari zenean. Orain deskubritu dut zer: Oroimena galtzeak ekartzen duen despertsonalizazioa da liburuaren gakoetako bat, baina kasu honetan ez (G)altzheimerrak eragindakoa, baizik eta adin ertaineko gizon bati bularreko infartu batek ekarritakoa. Hor ere ondo dokumentatzen ibili da gizona, eta horren gainean harilkatu du literatura lana, Iruñea eta Bilbo artean kokatutako istorioa.

Irribarrez ikusi dut zelan bihurtu duen benetako dokumental bat fikziozko beste bat. Eta irribarrez diot “Aulki Hutsak” bilakatu duelako euskal gatazka politikoari buruzko “Dolutan”, hain zuzen ere momentu hauetan biktima biren dolu prozesuak aztertzen ikus-entzunezko beste proiektu bat prestaketetan gabiltzanean Aitor Mudoh laguna eta biok. Bizitza zer den. Fondoan antzeko kezkak ditugu denok, eta bakoitzak aukeratzen du zelan adierazi, nola kanporatu. Hizkuntza aukeratzen dugu, edo hizkuntzak aukeratzen gaitu. Literatura, musika, antzerkia, zinema.

“Poz aldrebesa” (Susa, 2017) Donostian aurkeztean berriro konpartitu dugu mahaia Juanjok eta biok, zarauztarren eta zarauztarrak ez direnen konpainia onean, berriro ere atsegin handiz.

Bizi gara!

“Bizikidetza erein…

%A %B %e%q, %Y in Antzerkian, Literaturan, S(u/a)minetik bakera

nafarroako bake jardunaldiak… Begiratu bat artearen bidez.” Izenburu ezin erakargarriagoa dute Bakea, Bizikidetza eta Giza Eskubideei buruzko jardunaldiek, Nafarroako Gobernuak Baluarte Jauregian antolatutakoak martxoaren 23tik apirilaren 6a arte, 19:30etako ordutegian, Iruñean.

Agendan apuntatu ditut bi ekitaldi: martxoaren 30ean “La defensa de las víctimas y la paz desde la literatura” izango den mahai-ingurua. Gabriela Ybarra, Luis Garde eta Ion Arretxe aurreikusita zeuden parte hartzen, eta moderatzaile moduan Aingeru Epaltza. Heriotzak hala ere partaideetako bat harrapatu du egun hauetan, Ion Arretxe alegia, eta norbaitek ordezkatuko du ziur aski egun hartan.

Bigarren ekitaldia aspaldiko partez ikus-entzuteko gogoa neukan “Adiorik gabe” antzezlana da, Mireia Gabilondok eta Teresa Calok zuzendutakoa eta Donostiako Kultura Hiriburutzan iaz aurkeztutakoa. Apirilaren 1ean izango da eta espero dut joan ahal izatea. Kriston itxura ona daukate biek ala biek.

S(u/a)minetik bakera.

Muturreko erresilientziaz

%A %B %e%q, %Y in Literaturan, S(u/a)minetik bakera

victorfranklInfernutik bizirik ateratako pertsona batek idatzitako liburua pasatu dit Aitor Monje lagunak: “Gizakia zentzuaren bila”, Victor Franklena. Nazien garaiko kontzentrazio-esparruen moduko muturreko bizipen latzak bakarrik gainditu daitezke muturreko erresilientziaz, Vienako psikoanalista ospetsuak egin zuen bezala. Sufrimenduak eta sakrifizioak barneko hazkuntzarako eta duintasunerako bidea erakutsi dezaketela baieztatzen du, eta konparazio eder bat egiten du preso judutar haien eta bizitzaren azken fasean dauden gaixo terminalen artean. Azken finean, eta izenburuak iradokitzen duen moduan, bizitzaren zentzua eta esanahia topatzeko bidea.

Liburuak, gordintasunaren erdian, oso tonu didaktikoa du. Eta azpimarratzeko tarte ugari baditu ere, post honetara pare bat bakarrik ekarriko ditut, adibide gisa:

“Giza onberatasuna topatu daiteke giza talde guztietan, gaitzesgarriak diren horiek ere barne. Giza talde horien arteko mugak lausotu eta bata bestearen gainean nahastu egiten dira sarritan. Ez ditugu gauzak sinplifikatu behar esanez batzuk aingeruak zirela eta beste batzuk deabruak”.

“Nor da, benetan, gizakia? Gas ganberak asmatu zituena da, baina baita ganbera haietan sartu zena pauso irmoz eta otoitz bat xuxurlatuz.”

 

Pilula urdinak

%A %B %e%q, %Y in Bizi gara!, Humanizazioa, Literaturan

pilulaurdinakSuposatzen dut 40 urtetik aurrera jendeak ekiten diogula liburuak berrirakurtzeari. Neuk behintzat bai. Gazteleraz ez dakit zehazki noiz irakurriko nuen, baina ordurako garai berriak ziren HIESdunentzat, etorkizuna erabat aldatuta, Mendebaldeko mundu honetan behinik behin. Lehenago heriotza zen kasu gehien-gehienen ortzemuga (eta oraindik bada Afrika beltzean eta munduko hainbat eta hainbat tokitan). Baina gauzak asko aldatu dira urte hauetan guztietan geurean.

Frederik Peetersen komikiak hori islatzen du lehenik eta behin. Baina baita bikote heterosexual baten harremana ere, emakumearen semearen aita gizon hori ez denean. Beraz emakumearen seme txikiaren eta bikotekidearen arteko hartu emanek ere garrantzia daukate istorioan.

Baina borobiltzeko, eta osasungintzaren humanizazioa aldarrikatzen dugun honetan, pasarte bat dago hona ekarri nahi dudana. Emakume HIESdunaren medikua eta bikotekidearen arteko harremana alegia. Edo protagonista arrak medikuoi buruz pentsatzen duena:

Batzuk halako harrokeria axolagabe batez bildu ohi dira, beste batzuk hipokrisiaren muga-mugan dagoen gehiegizko arretaren atzean ezkutatzen dira…

Baina hemengo hau oso begikoa dut… Ez du bere burua oso serio hartzen, gorabeherak izaten ditu, bihozbera ematen du, eta uste dut Catik eta biok asko zor diogula.

 

Etxea

%A %B %e%q, %Y in Dolua, Literaturan, Osatzaile zauritua

etxeaValentzian iaz egindako SECPAL jardunaldietan ezagutu nuen hiri hartan egindako dokumentala, Les veus de la memòria”, Vicent Peris, Dani Fabra eta Àlex Badiak egindakoa Alzheimer eta musikoterapiaren inguruan. Hain zuzen ere, dementzia, zahartzaroa, despertsonalizazioa eta bizitza adinekoen egoitza batean ziren “Zimurrak” (Astiberri, 2007) komikiaren ardatza, Paco Roca-k (València, 1969) idatzitakoa eta marraztuta. Liburua saritua eta euskaratua ez ezik zinemaratu ere egin zuten animazioaren bidez urte batzuk geroago (Ignacio Ferreras, 2011).

Paco Roca komikigile espainiarrik ezagunenen artean dago gaur egun, eta lehen aipatutako “Arrugas” gogoangarriarekin batera oso gomendagarria da “Las Calles de Arena” (Astiberri, 2009) ere bai, istorio surrealista eta hipnotikoa. “L’hivern del dibuixant” (Astiberri, 2010) etorri zen gero, Bartzelonan girotutakoa.

Baina gaur komentatu nahi nuena bere azken lana da, aurten kaleratutakoa euskaraz bere ohiko argitaletxe bilbotarraren bidez. Sustrairik gabe gabiltzanok eta gurasorik gabe (tokatzen zitzaigun baino lehenago) gelditu garenok erreferentziazko lan bilakatuko dugu hau zalantza barik. Nik behintzat bai, kasik autobiografikotzat hartu dezaket-eta: hiru anaia-arrebaren oroitzapenak eta euren arteko harremanak, familiaren etxe hustua mantendu ala ez / saldu ala ez, aitaren urteetako ametsa eta azken hilabeteetan etorritako gaixotasuna,…

“Home is where the heart is”.

A plebia amariella

%A %B %e%q, %Y in Antropologia apunteak, Dolua, Literaturan

plebiamariellaSan Juan de la Peña ikusgarria bisitatu ondoren, Mariano Bandrés-en aztarnak bilatzen ibili nintzen Bernués herri txikian. Argentinarrak hemen Mundu Zaharrean arbasoen bila dabiltzan moduan, hain zuzen ere. Ez nuen zehazki ezer topatu, ez hilerrian, ez elizako sakristian liburu zahar haien artean. Jacako katedraleko artxiboetan akaso, esan zidan herriko apaizak, eta hara jaitsi ginen.

Baina aitonaren bataio-agiria edo dena-delakoaren atzetik jarraitu ordez, katedral inguruan liburudenda batean sartu nintzen, oso itxura onekoa. Eta bertan benetako harribitxi bat aurkitu nuen, izan ere itxuraz gain mamia ere bazegoen dendaren barruan. Orain dela urte mordoa irakurritako liburua han zegoen, aragoierara itzulita. Julio Llamazaresek erretrataturiko Ainielle herrian egindako hizkuntzara itzulita. Nire aitona Marianoren familiak egindako hizkuntza, ziur naiz.

Gozamena izan da istorio hau berriro hartu izana, eta aragoieraz lehenengo aldiz liburu bat irakurri izana zer esanik ez. “Euri horia” galera askoren kontakizuna da, dolu anitzena. Heriotza, ihesa, bakardadea, zahartzaroa, burugogorkeria. Lehenaldi eta orainaldiaren arteko azken zubia. Huescako Pirinioetako mundu oso baten azken arnasak, agure baten begietatik eta ahotik jasota:

Muitos tiempos, ébanos prebau  de bibir de culas a o recuerdo y de xublidar mesmo l’asperanza. Pero ye difízil aconotar-se a combibir con un pantasma. Ye muito difízil borrar de l’esmo as racadas d’o pasau cuan o dandalo alimenta o deseyo y acamatona asperanzas sobre a negazión. A muerte tiene, por o menos, imáxens palpiables: a fuesa, as parabras, as flors que esbiellan a cara d’o recuerdo y más que más a conzenzia clara d’a inrebersibildá que s’encada en o tiempo y fa que l’ausenzia siga un costumbre adibiu. A disparixión, por contras, no n’e tiene de güegas ni sisquiera ta ella mesma; no ye un estau, sino a suya negazión.

 

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer

Skip to toolbar